Гульнара Бекирова

АТР телеканалы -«Мейдан» радиосында «Тарих левхалары»

Анагъа теменна,

апайгъа севги…

1917 с. эмансипация ичюн мусульман къадынларынынъ арекети

Кеченлерде бир-къач кере миллий арекетнинъ гъайрыдан тикленюви акъкъында айткъанда бу тарихий девирни хатырлаттыкъ. Лякин эм миллий, эм къадын арекетининъ башланувы даа эвель, яни 1905-1907 сс. биринджи русие инкъилябына аит.

Илькиде бу вакъытта къадынлар хайрие джемиетлери тешкиль олундылар, сонъра биринджи дюнья дженки вакъытында - яралангъанларгъа ярдым косьтерген джемиетлер мейдангъа кетирильди. 1917 с. къадын, яни феминист арекети умумрусие арекети киби ресмийлештирильди ве озь программасы, умуммиллий органлары ве умуммиллий сиясети шекилленди.

Феминизм анъламы не дегенини хатырлатмагъа истейим:

«… Феминизм - это социально-политическая теория, в которой анализируется угнетение женщин и превосходство мужчин в историческом прошлом и настоящем, а также осмысляются пути преодоления мужского превосходства над женщинами. Как философская концепция социокультурного развития феминизм помог выявить неучтенность женского социального опыта в представлениях о мире и обществе и призвал «вернуть женщинам их голос».

«Российский мусульманский феминизм начала 20 века, в целом, и крымскотатарский, в частности, произрос из нескольких предпосылок. Это в совокупности - европейская общественная мысль и предшествующее развитие мусульманской общественной мысли и литературы.

В крымскотатарской литературе и публицистике протест против закабаления женщины впервые был заявлен в произведениях Сеида Абдуллы Озенбашлы, Усеина Шамиля Тохтаргазы, Асана Чергеева и, конечно, же Исмаил-бея Гаспринского - выдающегося общественного деятеля, просветителя, реформатора тюркского мира, издателя.

Надо ли удивляться тому, что лидером женского мусульманского движения за свои права стала дочь Гаспринского - Шефика, а Крым, в свою очередь, был одним из авангардов в освоении опыта эмансипации женщин-мусульманок».

Шуны да къайд этмек керек ки, ислям дининде къадынлар ичюн адалет мунасебетининъ принциплери бар. Ислямдан эвель девирде бойле принциплер, бу джумледен къадынларнынъ акълары ёкъ эди. Къадимий Юнаныстанда ве Византияда къадынны мал киби базарда сата ве сатын ала эдилер.

О девирлерде къадынлар тек къоджасынынъ разылыгъынен къарарларны къабул эте биле эди. Ислям исе къадынларгъа янъы мунасебетте булунды: къадын мулькиет саиби ве о асабалыкъ алмакъ акъ-къыны къазанды. Айырылув алда да къадын ичтимаий тарафтан къорчаланды: эркек оны мескеннен ве маддий тарафтан темин этмек борджлу.

Бильгиге ынтылув исе эр бир мусульман эркек ве къадыннынъ вазифеси ве борджу олды. Теэссюф ки, чокъ мусбет принциплер вакъыт кечтикче унутылды. Бу мусульман къадынларынынъ эмансипация арекети башланувынынъ себеби олды.

 

1917 с. мусульман феминизмине джиддий адым 19 асырнынъ сонъу - 20 асырнынъ башында Волга бою, Урал этрафы, Къырым ве Кавказ бою регионларынынъ тюрк джемиетлеринде инкишаф этмеге башлагъан дюньявий маариф (светское образование) деген ёнелишке кечюви олды. Конфессиональ окъув юртлары программагъа умум тасиль дерслерини кирсетмеге башладылар.

Къадын-къызлар ичюн махсус мектеплернинъ ачылувы муим янъылыкъ олды. Къырымда бир-къач йыл девамында Алуштада Асан Сабри Айвазов ёлбашчылыгъында мектеп эм огъланлар, эм къызлар ичюн чалышты, лякин 1904 сенеси о клерикаллар талаплары себебинден къапатылды.

Лякин 1916 сенеси «С каждым годом число женских школ, а равно и число учащихся мусульманок в каждой школе возрастает», - деп къайд эте Ростов мусульман джемиетининъ башы Б.Биглов.

1917 с. февраль-март айларында олгъан инкъилябий вакъиалар Къырымда эм миллий, эм феминист арекетлерининъ инкишафына тесир эттилер. 1917 с. апрель айында Багъчасарайда къадынларнынъ митинги олып кечти. Мында Шефикъа Гаспринский реберлигинде шеэр къадынлар инкъилябий комитети сечильди. Шефикъа ханым хатырлагъанына коре бу митинг къадынларнынъ яшайышында муим вакъиа ве тюрк къадынынынъ омюринде денъишмелер башланувы девири олды. Тарихта биринджи кере тюрк ве мусульман къадыны джемаат яшайышында фааль иштирак эте биле эди.

Ш.Гаспринский митинглерде ве матбуатта къадынлар дискриминациясынынъ эки себебини адландырды: ватангъа акънынъ ёкълугъы ве ислямнынъ янълыш изааты. 1917 с. апрелинде къадынлар комитетлери Акъмесджит, Кезлев, Кефе, Керич шеэрлеринде тешкиль этильди..

Топлангъан къадынлар джошкъунлыкънен Шефикъа Гаспринский ве башкъа фааль къадынларны динъледилер. Тесис этильген «Акъмесджит къадынлар комитети» ярым-аданынъ къадынлар комитетлерини бирлештирди, онынъ эсас вазифеси къадынларнынъ турмуш, диний, сиясий акъларынынъ мейдангъа кетирилювини тасдикълав эди.

Къырымтатар арекети умумрусие феминист арекетининъ бир къысымы олды. 1917 с. 24-27-апрельде Къазанда Мусульман къадынларынынъ умумрусие къурултайы олып кечти. О феминист арекетининъ гъаелерини яратувына ве мусульман къадынларынынъ бирлигине мусбет тесир этти. Русиеден кельген делегатлардан гъайры Кавказ, Къазахыстан, Литва, Сибирия, Туркестан (умумен 77 делегат) ве Къырымдан къадынлар иштирак этти (Диляра Булгакова ве Ильгамия Туктарова). Къурултайда мусульман къадынынынъ алыны яхшылаштырмакъ ичюн Къуран ве шариат къанунларыны озюндже изаатла-гъан моллаларнынъ мусаллат эткен къаиделерини ёкъ этмек акъкъында айтылды.

Къурултайда къадынлар ве эркеклернинъ сиясий ве ичтимаий мусавийлиги, къадынлар ичюн сайлав акъкъы олгъаны, меджбурий акъайгъа чыкъув, къалым, бир къач къадын олмасыны ёкъ этмек, къадынлар ичюн хастаханелер ве локъсаханелер, балалар багъчаларыны яратув акъкъында илян этильди.

Москвада ерлешкен мусульман къадынларынынъ (реиси Селима Якъубова) меркезий бюросы сайланды. Къурултайнынъ къарарлары биринджи кере 1917 с. 1-11 майыста олаяткъан мусульман къурултайына ёлланыл-гъан эди. Къурултай Москва шеэринде иш адамы А. Асадуллаевнинъ маддий къолтутувы саесинде 1913 сенеси Малый Татарский аралыгъында къурулгъан эвде олып кечти.

Къурултайда къарарнен 900 делегат иштирак этти. Оларнынъ арасында 100 къадын биринджи кере бойле тедбирде мусавий иштиракчи эди.

Москвадаки «Утро России» газети журналистининъ тасдикълавына коре «звездная сотня» женщин с открытыми лицами говорила в полный голос о своих нуждах, наравне с мужчинами они голосовали и выступали по вопросам большого политического значения».

Къадынлар меселеси 9-майыста бакъылды. Къурултайнынъ башында тешкилятчыларнынъ бириси Мусса Бигиев къадынларгъа косьтерген ярдымлары ичюн тешеккюр бильдирди. Къурултай президиумына къадын - Селима Якъубова сайланды. Биринджи кере ислям тарихында мусульманларнынъ топлашувы къадынларгъа урьмет косьтерювнен башланды.

Къурултайда Къазан къадынларынынъ делегаты шаире Захида Бурнашева чыкъышта булунды: «Они (т.е. женщины) приняли эти решения в надежде, что вы, их отцы, одобрите своими аплодисментами, согласитесь с ними… Они верят также, нельзя будет говорить «это мужчина», «это женщина «, а останется одно имя: «человек».

Имамлар адындан чыкъышта булунгъан айтувлы азрет Хасан Гата Габуши моллаларгъа къурултайда къадынларнынъ булунгъанындан сыкъылмамагъа чагъырды: «Их целомудрие заключается не в том, что они ходят, прикрывшись чапанами, или сидят взаперти в комнатах, их чистота и целомудрие распознаются по свету их сердец». Бу сёзлер эльчырпмаларнен къаршылангъан эдилер.

Шефикъа-ханым Гаспринский де къурултайда чыкъышта булунды. О ве онынъ бабасы Исмаил бей акъкъында чокъ сыджакъ сёзлер айтылгъан эди. О, озь невбетинде, бу сыджакъ сёзлер ичюн санадан къурултай иштиракчилерине тешеккюр бильдирди.

Къадынлар меселелери чокъ музакерелерге себеп олды. Нетиджеде он биринджи пунктта эркеклер ве къадынлар арасында мусавийлик, ве чокъ къадын алмакъ ёкъ этильмеси пекитильди.

Лякин къадынларны Миллий Шурагъа сайламадылар ве къурултайнынъ консерватив къысмы базы къадынларнынъ теклифлерини къабул этмеди. Бунъа да бакъмадан бир къадынны къадылар шурасына сайладылар.

Бу девирнинъ бойле муим вакъиаларыны къайд этмек мумкюн:

1917 с. 8-июньде Багъчасарайда, Оразанынъ биринджи кунюнде, къырым къадынлары биринджи кере намазны эркеклернен берабер къылдылар. Бу ислям тарихында биринджи ал дегиль эди, лякин Къырымда консерваторлар бунъа къаршылыкъ косьтердилер.

24-июньде татар комитетлерининъ умумкъырым къурултайында фааль къадынлар озь макъсатларыны илян эттилер: «…Объединить всех татарок для освобождения их от векового рабского состояния и возбудить в крымской татарке дух гражданки-матери свободной демократической России для воспитания молодого подрастающего поколения». Олар Къазан ве Москвадаки къурултайларнынъ къарарларыны омюрге кечюв акъкъында айттылар.

Къырымнынъ исе бу саада озь хусусиетлери бар эди: башкъа регионларнен тенъештиргенде, мында къадынлар озь макъсатлары ве арекетлерини умуммиллий тешкилятларнен берабер япмагъа планлаштыргъан эдилер.

Миллий арекетнинъ эрбабы Джафер Сейдамет озь хатырлавларына Миллий иджра комитетининъ къолтутувысыз къадынларгъа консерватив кучьлернинъ къаршылыгъына джевап бермеге къыйын оладжакъ эди.

Къырым феминизмининъ экинджи хусусиети - диний урф-адетлерине буюк дикъкъат. Къазан ве Москвада къарарларгъа дикъкъат айырылмагъан олса, джамиде намазларда олмакъ акъкъы Къырымда 1917 с. язында, Рамазан айында тасдикълангъан эди. Бунъа Къырым муфтиси Номан Челебиджихан буюк тесир этти. Сентябрь айында Багъчасарайда яшлар «Общество улемов» консерватив джемиетининъ невбеттеки топлашувны кечирген моллаларны эвлерине дагъылып кетмек меджбур эттилер.

1917 с. август ортасында Къырымда региональ къадынлар конгресси олып кечти, мында отуз къадын-делегат иштирак этти. Марузанен Шефикъа Гаспринский чыкъышта булунды. О къадынларгъа оларнынъ акълары акъкъында икяе этти ве оларны дискриминация, адалетсизликни ёкъ этмек ичюн курешмеге чагъырды.

Конгресс къадынлар ичюн джами къапулары даима ачыкъ олмасыны талап этти ве эркеклер ве къадынлар арасында мусавийлик олмасы ичюн Москвадаки къурултай резолюциясыны тасдикълады.

Мусульман къадынлары меркезий комитетининъ реиси оларакъ Ильхамие Тохтарова, онынъ муавини Шефикъа Гаспринский, кятиби Зейнеб Амирхан, Шариат махкемесинде векиль оларакъ Хакиме Шамседдин сайландылар.

Конгресстен сонъ фааль къадынлар Къырымдаки меркезий мусульман иджра комитетинден айлыкъ алмагъа башладылар. Къадынлар-мусульманларгъа меркезий комитетнинъ вакъуф мулькиеттен эв айырылды. Къадынларны Русие халкъларнынъ къурултайына (о Киевде 1917 с. олып кечти) бармакъ ичюн делегациясы теркибине кирсеттилер.

Къырым делегациясы адындан оджапче Айше Исхакъова чыкъышта булунды. Джафер Сейдамет ве къурултай иштиракчилери онынъ эеджанлы сёзлерини эльчырпманен къаршыладылар.

1917 с. къадынлар эркеклернен берабер сиясий фааллик косьтердилер ве миллий гъайрыдан тикленюв джерьянында фааль иштирак эттилер. Олар Къырымдаки татар тешкилятлар векиллерининъ къурултайында иштирак эттилер (эки юз адамдан йигирми къадын). Бир-къач къадын ноябрь айында олгъан къырымларнынъ Къурултайына сайлавларындан кечтилер. Оларнынъ бириси Ш. Гаспринский президиум теркибине кирди, Лякин директория ве Къырым акимиетине о кирмеди.

1917 сенеси декабрь айында Къырым джумхуриет Анаясасына эркеклер ве къадынлар арасында мусавийлик акъкъында мадде (пункт) кирсетильди.

Земаневий теткъикъатчы Сагит Фаизов къайд эткенине коре: «На двести-триста шагов была способна лететь по абсолютной прямой стрела средневекового татарского воина, двести-триста дней существовала первая республика крымских татар. Республика сентиментальных воинов. Республика джигитов, сумевших извлечь базовые ценности справедливого общества из своего прошлого, из своего непреходящего кодекса - Корана, из освоенных ими при помощи просветителей универсумов бытия. Преклонение перед матерью и любовь к женщине стали для Номана Челебиджихана и его товарищей источником, критерием и важнейшим качеством созидавшегося ими общества. Женщины же, опиравшиеся на беспрецедентную поддержку своих братьев, мужей и отцов, показали себя достойными такой любви и такого товарищества».



Фикирлер



Фикирлеринизи языныз



Саифе :