I Бутюндюнья Къырымтатар Конгрессининъ екюни
Майыс 22-де Къырым украин академик музыкалы театринде Бутюндюнья къырымтатар конгрессининъ сонъки дёртюнджи куню куреш ярышларындан башланды. Къырым, Тюркие, Романия ве башкъа диаспора пельванлары миллий куреште озь къуветлерини сынадылар.
Мерасимни Романиядаки ватандашымыз Неджат Сали алып барды. Нетиджеде Къырым курешчиси Илимдар Саит (Кезлев ш.) чокъ пельванларны енъип, гъалебе къазанды. Чешит мемлекетлерден ве Къырымдан спонсорлар курешчилерни паранен такъдирледилер. Залда отургъан делегатлар ве мусафирлер исе буюк теэссуратлар алдылар ве курешчилерге девамлы эльчырпмалар, алгъыш сёзлерини багъышладылар.
Иште, президиум азалары санадаки ерлерине отургъан сонъ, конгресснинъ пленар топлашувы башланды. Рефат Чубар конгрессте 12 улькеден 162 джемиеттен 420 делегат иштирак эткенини хабер этти. Джумледен, Украина Къырымдан 83 джемиеттен 249 адам джедвельге язылды, 228 конгрессте иштирак этти, Тюркиеден 41 джемиеттен 111 джедвельге язылды, 104 чалышты, Романиядан 21 джемиет - 63-54, Америка Къошма Штатларындан 5 джемиет 8 -5, Канададан 1 джемиет - 1-1, Алманиядан 2 джемиет - 4 -3, Полониядан 1 джемиет 3 - 3, Литвадан 1 джемиеттен 3 адам джедвельге язылды, амма келип оламадылар, Френкистандан 1 джемиет 3 - 1, Русиеден 3 джемиет 8 - 7, Къыргъызстандан 1 джемиет 2 - 2, Озьбекистандан 2 джемиет 5 - 3, Булгъаристандан 1 джемиет - 9 делегат джедвельге язылды, 9 делегат чалышты.
Белли ки, кунь эвельси конгресс иштиракчилери чешит шеэрлерде ве айры мевзулар боюнджа отькерильген топлашувларда иштирак эттилер. Секцияларда чалышкъан модератор(алып барыджы)лар бу топлашувлар акъкъында къыскъа малюмат бердилер.
Миллий Меджлис реисининъ муавини Ремзи Ильяс Кезлев шеэринде “Къырымнынъ ве къырымтатар халкъынынъ ичтимаий-икътисадий инкишафы” мевзусы боюнджа отькерильген чыкъыш топлашувында ватандашларымызны, хусусан, Озьбекистандан Къырымгъа къайтарув сермия меселеси зияде музакере этильгенини айтты. Топлашувнынъ эсас теклиф-тевсиелери: четэль иш адамларына Къырымда ширкетлерни ачмакъ ичюн ярдымлашма бизнес-меркезни ачмакъ, халкъара иш адамларынынъ билешмесини мейдангъа кетирмек, медениет-хабер меркезини, конгресс хаберлер порталыны, ана ве эвлят реабилитирлев меркезини ачмакъ, Тюркие, Озьбекистан ве Украина арасында алий окъув юртларнынъ дипломларынынъ танылмасы ичюн иш алып бармакъ ве иляхре.
“Маарифчи” бирлешмесининъ реиси Сафуре Каджаметова Акъмесджиттеки Къырым муэндис-педагогика университетинде “Тасиль, илим ве медениет” мевзусында олып кечкен топлашув акъкъында малюмат бильдирди. Топлашувнынъ эсас теклиф-тевсиелери: Украинада къырымтатар тили статусы меселесини чезмек, латин графикасына кечмек, Бутюндюнья конгресси янында тиль сиясети боюнджа идаре комиссиясыны мейдангъа кетирмек, къырымтатар тили бутюн Къырым мектеплеринде меджбурий шекильде окъутылмасыны талап этмек, Украинада миллий тасиль концепциясыны къабул этмек, КМПУ эсасында Полиэтник меркез ачылмасына ТИКА ве Ислям банкыны джельп этмек, ильмий-теткъикъат институтыны тиклемек, Неджип Хаджи Фазылны къырымтатар миллий арекетининъ шеити оларакъ танымакъ ве башкъа.
Эски Къырым шеэринде “Ислям ве къырымтатар халкъынынъ маневий-ахля-къий инкишафы” мевзусында отькерильген топлашув акъкъында Къырым муфтиси аджи Эмирали Абла айтты. Топлашувда ислям дини ве урф-адетлер бири-бирине багълы олгъаны акъкъында меселе музакере этильди, мектеплерде дин дерслери кечирмек, иляхият университетини ачмакъ, диний китапларнынъ нешир этильмесини девам этмек киби теклифлер бильдирильди.
Бунынънен берабер о топлашувны бозмагъа тырышкъан бир-эки инсаннынъ арекетлери ичюн муфти эфенди делегатлардан афу сорады. “Эхли суннет ве джемаат ёлунда олмагъан, тюрлю-тюрлю фиркъаларгъа кирген инсанларгъа къатиен ёл бермемек теклиф-къарар алынды”, - деди о.
Судакъ шеэринде “Медиа, китап нешрияты ве хабер фаалиети” мевзусында кечирильген топлашув акъкъында Къырым хаберлер комитетининъ реиси Шевкет Меметов малюмат берди. Топлашув иши нетиджесинде азырлангъан лейиха Конгресс президиумына теслим этильди. Ш.Меметов “Бугуньде Къырым ве къырымтатарлар мевзусында 60-къа якъын интернет-сайт даима чалышмакъта”, - деди. Топлашувнынъ эсас теклифлери: конгресс янында интернет газетини тесис этмек, конгресс органы оларакъ “Терджиман” газетини чыкъармакъ, Бутюндюнья къырымтатар журналистлер бирлигини тешкиль этмек, телевидение ве радио “Мейдан” инкишафы боюнджа теклифлер, джумледен даимий маддий фонд тешкиль этмек, кино санатыны илерилетмек.
Акъмесджитте “Къырымтатарларнынъ аньаневий спорт чешитлерини - гъайрыдан тиклев: Халкъара къырымтатар миллий куреш федерациясыны тесис этюв” мевзусында олгъан топлашув хусуста Романиядаки делегат Неджат Сали хабер этти. “Миллий куреш спорт чешитини инкишаф этсек, халкъымыз даа кучьлю, даа сагълам оладжакъ. Миллий курешни инкишаф эттирмек ичюн ярышларны сыкъ-сыкъ отькермек, оларгъа къолтутмакъ керек”, - деди о. Топлашув нетиджесинде миллий курешни илерилетмек боюнджа лейиха азырланды.
Къарасувбазарда “Къырымтатар хал-къынынъ акъ-укъукъларыны тиклевини сиясий ве укъукъий джеэттен теминлев: къырымтатар джемаат тешкилятларынынъ вазифелери эм де озьара ишбирлик ве координация меселелери” мевзусындаки топлашув акъкъында Миллий Ме-джлис реисининъ муавини Рефат Чубар бильдирди. Топлашувнынъ теклифлери:
къырымтатар конгрессининъ делегатлары яшагъан озь мемлекетлеринде къырымтатар проблемини анълатмакъ кереклер;
БМТ, Авропа бирлешмеси ве башкъа халкъара тешкилятларда къырымтатар темсильджилери олмакъ ичюн имкянлар къыдырмакъ;
башкъа девлетлер тарафындан хал-къымызнынъ сюргюнлигини геноцид оларакъ танылмасы ичюн чалышмакъ;
бутюн миллет тарафындан Къырымтатар Миллий Къурултайы алий векялетли орган оларакъ танылмакъ лязим;
конгресснинъ координацион къурумы тешкиль этильмектир.
Миллий Меджлис реиси Мустафа Джемиль чешит мемлекетлерден кельген бир сыра телеграмма окъуп эшиттирди.
Тюркиеден кочип кельген ватандашымыз Тургут Ольчюн бундан бир къач йыл эвельси Ватаны Къырымгъа кочип кельгенини, Къарасувбазарда ерлешкенини, огълу Къырымда догъгъаныны, буюк огълу да рус филологиясында окъугъаныны ве якъын вакъытта къырымтатар къорантасы къураджагъыны, иште, бугуньде оларнынъ къорантасы догъмуш топрагъында яшагъаныны гъурурнен сёйледи. Диаспорадан ич олмадан бирер киши ватаны Къырымгъа къайтмасына давет этти.
Романиядан Гюнер Акъмолла якъын вакъытта Къырымгъа кочьмеге ниетленгенини ве ондан сонъ Романиядан яшлар да кочьмелери ичюн чалышаджагъыны айтты.
Романиядан делегат Кыйаседин Утеу конгресс киби къурумларда оппозиция олмакъ кереклигини къайд этти. Базыда янълышларны тюзеткен, миллет ичюн догъру фикирлер айткъан инсанлар керек, деди.
Миллий арекетимизнинъ иштиракчиси Рефат Чайлакъ арекетимиз сёнгенини, акциялар кечирмек кереклигини, чокъ ишлер етекчилеримизге багълы олгъаныны айтты. “Бизге не олды? Меселени еринден къыбырдатып оламаймыз. 20 йыл ватанда яшап, бир койнинъ адыны къайтарып оламадыкъ…”, - деди о.
Къырымтатар языджылар бирлигининъ реиси Риза Фазыл диаспора векиллерини “Ана тили огърунда куреш!” программасында иштирак этмеге давет этти. Эдебиятымызгъа къолтуткъан бир сыра инсангъа Языджылар бирлиги тарафындан фахрий ярлыкъларны такъдим этти.
“Йылдыз” меджмуасынынъ баш муаррири Дилявер Осман меджмуанынъ проблемлери, яни хусусан, тиражы, абуне-джилери аз олгъаны акъкъында сёйледи. Диаспора векиллери ичюн абуне япылаяткъаны, абунеджилерге меджмуа ёлланыладжагъыны, керек олса, меджмуанынъ белли бир къысмыны латин элифбесинде чыкъарыладжагъыны айтты.
Ондан гъайры Романиядан Саладин Аджакъай, Русие къырымтатарларнынъ темсильджиси Мустафа Мухтеремов, профессор Айдын Шемьи-заде, Тюркиеден Ильяс Акъталан ве Зафер Каратай, Миллий Меджлис азасы Абмеджит Сулейманов, “Бизим Къырым” Халкъара тешкилятынынъ реиси Абдураман Эгиз ве башкъалар чыкъышта булундылар.
Мустафа Джемиль Бутюндюнья къырымтатар конгрессининъ Декларациясыны окъуп эшиттирди ве рейге къойды.
Делегат Синавер Кадыров Декларациядан эки маддени чыкъарып ташламакъ ве Украинада халкъымызнынъ меселелери чезильмегени себебинден конгресснинъ офиси, реберлиги Къырымдан тыш булунмасыны теклиф этти.
М.Джемиль Конгресснинъ офиси халкънынъ ватаны Къырымда булунмакъ лязим, деди. Бойлеликнен, Конгресс декларациясы рей чокълугъынен къабул этильди.
С.АБДУРАХМАНОВА.
Фикирлер
Фикирлеринизи языныз