Миллий Меджлис реиси Мустафа Абдулджемиль Къырымогълунынъ Бутюндюнья къырымтатар конгрессининъ ачылышында япкъан марузасы
«Сайгъылы биринджи Бутюндюнья къырымтатар конгрессининъ иштиракчилери, сайгъылы мусафирлеримиз,
Советлер Бирлиги дагъылдыкътан сонъра бу мемлекетте яшагъан бир чокъ миллет, кенди Бутюндюнья конгресслерини япты. Бу конгресслернинъ эсас макъсады - сойдашлар арасында тоталитар режим заманында кесильген багъларны тиклемек ве къуветлендирмек, кенди миллетлерининъ ве янъыдан къурулгъан девлетлерининъ социаль, медений ве сиясий проблемлерининъ чезимине диаспораларнынъ потенциалыны сефербер этмек эди.
Биз де чокъ йыллар эвель яптыгъымыз Къурултайымызда бойле бир конгресс топламакъ хусусунда къонушкъан эдик. Амма бу фикирни керчеклештирмек меселесинде бир чокъ зорлукъларгъа огърадыкъ. Эльбет де, кечкен йыллар ичинде биз тыш мемлекетлерде яшагъан сойдашларымызнен сыкъы багълар къурмагъа чалыштыкъ, базы улькелерде темсильджиликлеримизни де къурдыкъ. Анджакъ базы себеплерден долайы Бутюндюнья Конгрессимизни кечирип оламадыкъ.
Биринджиден, малюм ки, бизим кенди бюджети олгъан ве истедигимиз заман бойле масрафлы фаалиет япылмасыны теминлейбиледжек девлетимиз яхут мухтариетимиз ёкътыр. Амма эсас меселе бунда да дегиль. Бизни энъ чокъ тюшюндирген меселелер арасында япыладжакъ Конгресснинъ нетиджеси не оладжакъ? Ялынъыз къонушаджакъмыз, дертлеше-джекмиз, фикир алмашаджакъ ве келе-джек Конгресске къадар сагълыкълаша-джакъмызмы вея кенди конкрет вазифелери олгъан ве даимий оларакъ чалыша-джакъ бир Дюнья Конгрессининъ япысыны къураджакъмызмы? Бир япы къурула-джакъ олса, онынъ миллий Къурултайымыз иле мунасебетлери не оладжакъ? Бу япы Конгресс тарафындан сечиледжек олса, насыл критерийлерге коре сечиле-джек? Яни кимлернинъ бу Конгресске делегат ве сечме акъкъы оладжакъ ве кимлер фахрий мусафири сайыладжакъ?
Нетиджеде, алдыгъымыз къараргъа коре, Конгрессимизнинъ делегатлары оларакъ Къырым ичинде ве юрт тышында фаалиет косьтерген Къырымтатарларнынъ сиясий ве джемаат тешкилятлары оладжакъ, эр тешкилят кенди азаларындан 3 кишини делегат ве 3 кишини де мусафир статусында косьтереджекти. Эльбет, бу къарарнынъ да бир чокъ къусурлары бар. Биринджиден бутюн къырымтатарлар ве оларнынъ арасында бир чокъ дегерли ве итибарлы инсанларымыз эр анги бир тешкилятнынъ азасы дегиллер ве бойлеликле де делегат акъкъына саип оламаяджакълар.
Экинджиде, тешкилятлар арасында да буюк фаркълар бар. Базы тешкилятлар чокъ фааль ве керчектен де оларнынъ миллий давамызда муими иштираклери бар. Амма бунынънен берабер 2-3 кишиден ибарет олгъан ве эсас ‘чалышмалары’ дигерлерининъ ишлерини тенкъит этмектен ибарет олгъан тешкилятлар да бар. Бильмейим, тыш мемлекетлерден кельген делегатларымыз ве мусафирлеримизнинъ улькелеринде де сайылары ялынъыз 7-8 кишиден ибарет олгъан «миллий партиялар» бармы аджеба? Зан этсем, ёкътыр. Амма бизде бойле «миллий партилер» бар, эм бир къач дане.
Яни, Конгрессимизнинъ делегаларыны насыл принциплерге ве шартларгъа коре сечмек, Конгресс тарафындан къурулабиледжек япынынъ шекили ве онынъ Къурултайымыз иле Миллий Меджлисимиз иле мунасебетлери насыл оладжагъы хусусында суаллер гъает чокъ ве о суаллерге биз даа кесен-кес джевап берамадыкъ. Чокъ языкъ ки, бизим базы сойдашларымыз, эм Къырымда ве эм де диаспорамызда, бу меселелерни бизнен берабер актив шекильде музакере этерек, кенди теклифлерини береджеклери ерине (эльбет, теклифлери бар исе) анълашылмаз бир тутумгъа кирдилер ве Конгрессте иштирак этмейджеклерини ачыкъладылар. Базыларынынъ фикирлерине коре, делегатларнынъ ве мусафирлернинъ сечим принципи догъру дегиль эмиш. Дигерлерининъ фикирлерине коре, Конгрессни Къырымда дегиль де, башка бир ерде япмакъ лязим эмиш. Бир къач сойдашымыз исе Конгресс отькериледжек ерни бегенмедилер. Бир уфакъ группанынъ да ачыкълагъанына коре, бу Конгрессте кимнинъ реис оларакъ сечиледжеги артыкъ белли эмиш, о сечилебиледжек кишини олар бегенмей эмишлер ве бу себептен Конгрессте иштирак этмейджек экенлер. Иште, бойле сачма ве мантыкъсыз себеплер. Амма, шукюрлер олсун, бу шекильде тюшюнген кимселер, сойдашларымыз арасындан гъает аз чыкъты ве къырымтатар тешкилятларынынъ буюк бир чокълугъы Конгресслерине саип чыкъты.
Украина ичиндеки къырымтатар тешкилятларына тек бир шарт къоюлды. Олар Къырымтатар Миллий Къурултайымызны хал-къымызнынъ энъ юксек темсиль органы олдыгъыны таныяджакъ ве онынъ къарарларына таби оладжакълар. Бу шартымыз этрафында чешитли спекуляциялар ве матбуатта рус тилинде бир чокъ зеэр толу макъалелер яйынланды. Яздыкъларына коре, биз Конгресске ялынъыз Миллийй Меджлисимизге садыкъ олгъан кимселерни топлай экенмиз ве дигер фикирде олгъан инсанларгъа къатылма имкяныны бермей экенмиз.
Биринджиде, шуны хатырлатмакъ истейим ки, Къырымтатар миллий Къурултайы меслекдеш кимселернинъ клубы дегиль, бутюн халкъымыз тарафындан сонъ дередже демократик шекильде сечильген энъ юксек миллий къурулышымыздыр. Къурултай делегатларынынъ сечиминде Украина девлети ичинде яшагъан бутюн сойдашларымыз иштирак этмектедир. Анги инсанлар вея группалар о халкъымызнынъ ирадеси олгъан Къурултайнынъ къарарларыны танымаяджакъ ве ялынъыз кенди тюшюнджелерини догъру саяджакъ олсалар, оларнен бир Конгрессте топланып да эр анги бир къарарлар алмакънынъ манасы бармы?
Амма насыл да олса, Конгресс делегатлары сечме меселеси ве дигер шубе вея итираз яратан меселелер мында кене музакере этиле билир ве умют этем ки, нетиджеде уйгъун къарарлар алырмыз.
Бизим Конгрессимизге мусафир оларакъ миллий арекетимизнинъ ветеранлары, эски Советлер Бирлигиндеки инсан акъ-укъукъ-къоруйыджылары, бир къач девлетнинъ, биринджи сырада оларнынъ топракъларында бизим сойдашларымызнынъ яшадыгъы ве къырымтатар халкъы проблемлерининъ чезиминде исселери олгъан девлетлернинъ Украинадаки дипломатик миссияларынынъ ёлбашчылары ве темсильджилери, халкъара тешкилятларнынъ темсильджилери, Украина Президентининъ Къырымдаки темсильджиси, Украина укюметининъ темсильджилери ве Къырым Мухтар Джумхуриетининъ ёлбашчылары, Къырымда ве Украинада яшагъан бир чокъ миллий азлыкъларгъа аит къурулышларнынъ идареджилери де давет этильди.
Бизим даветимизни къабул эткен ве Конгрессимизде иштирак этмек ичюн кельген бутюн мусафирлеримизге терен тешеккюрлеримизни бильдирмек истейим.
Къырымтатар халкъынынъ такъдири ойле олды ки, онынъ башына кельген фелякетлер нетиджесинде шимди халкымызнынъ диаспора нуфузы, озь Ватанында яшагъан инсанларнынъ сайысындан онларджа къат зиядедир. Амма эльбет, «диаспора» келимесини ялынъыз юрт тышында яшагъан ве кенди ана тилини, миллий кимликлерини ве миллий медениетини сакълап олгъан инсанларымызгъа нисбетен къулланаджакъ олсакъ, о заман диаспорамызнынъ нуфузы бир къач кере азаяджакътыр.
Къырымтатарларнынъ озь Ватанындан сюргюни, малюм олгъаны киби, Къырым ханлыгъы 1783 сенеси йыкъылдыкътан ве бизим топрагъымыз Русие тарафындан ишгъаль этильдиктен сонъра башланды ве Къырымда большевик режими кельгендже къадар девам этти. Бу сюргюнлернинъ сыкълыгъы ве шиддети рус акимиетининъ халкъымызгъа къаршы олгъан мунасебетине багълы эди. Халкъымызгъа къаршы баскъылар, акъсызлыкълар ве джинаетлернинъ севиеси юксельген сайын мультеджилернинъ де сайысы артмакъта эди. Не къадар инсан Къырымны терк этти ве оларнынъ не къадарынынъ ёлда ольгени хусусында там ракъамлар ёкътыр, амма буюк айдынымыз Исмаил Гаспралынынъ азырладыгъы ве «Терджиман» газетинде яйынладыгъы ракъамларгъа коре, 1905 йылына къадар джеми бир милллионгъа якъын инсанымыз Къырымны терк этти. Тюркиеде яшагъан тарихчымыз доктор Хакъан Къырымлынынъ араштырмаларына коре исе, 1783 йылындан 1922 йылына къадар тахминен 1.800.000 киши Къырымны терк эткен. Совет режимининъ пекиндиги ве девлет сынъырлары тамамиле къапандыгъы замман, къырымтатарлар озь ватанларында бир миллий азлыкъ дурумында олып ярымада нуфузынынъ ялынъыз юзде 25-ини тешкиль эте эди.
Совет режими кельгендже бири-бири артындан башлангъан 1922-1923 ве 1933-1934 сенелериндеки ачлыкъларда он бинълердже инсанымыз ольди. Шуны да къайд этмек истейим ки, Къырымда ачлыкътан ольген инсанларнынъ юзде 75-и къырымтатарлар эди. Тюркие Джумхуриети, Къуртулыш дженкинден сонъра кенди дурумы да чокъ къолай олмамасына рагъмен, бу инсанларны къуртармакъ ичюн имкянларына коре ярдымлар ёллады, амма кельген ярдымлар ачлыкъ чеккен инсанларгъа верильмейип, вагонларгъа юкленип Москвагъа догъру ёлланыла эди. Шунынъ ичюн, акълы оларакъ, бу ачлыкълар, 1933-1936 йылларындаки Совет режимининъ Украина халкъына къаршы тешкиль этильген Голодомор киби, къасттан яратылгъан ачлыкълар эди, демек мумкюндир. Чюнки къырымтатарлар, украиналылар киби, Совет системини къабул этмеге истемеген миллетлер арасында сайылырды. Бундан сонъра, 1930-нджы йылларнынъ сонъларында бираз зенгин сайылгъан, яни Совет стандартларына коре етерли къадар факъыр олмагъан бинълердже аиле «колхозлар» къуруджылыгъы заманында Къырымдан сюргюн этильдилер. Айны заманда юзлердже айдынымыз, бираз бильгили инсанларымыз «антисовет» дие къуршунгъа тизильди, олюм лагерьлерине ёлланды ве ёкъ этильди.
Къырымтатар халкъынынъ 1944 йылында бутюнлей сюргюн этильмесининъ эсас макъсады бу миллетни тамамен ер юзюнден ёкъ этмек ве Къырым ярымадасыны янъы бир рус больгесине чевирмек эди. Совет органларынынъ ресмий малюматларына коре биле сюргюнликте ачлыкътан, хасталыкълардан ве сонъ дередже зор шараитлерден долайы сюргюнден сонъраки 2 йыл ичинде халкънынъ юзде 38-и ольди. Бизим кенди япты-гъымыз араштырмаларгъа коре исе бу ракъам юзде 46 дживарындадыр. Шунынъ ичюн акълы оларакъ Совет режимининъ къырымтатар халкъына къаршы япкъан бу джинаетни бир сойкъырым, яни геноцид оларакъ танылмасыны талап этмектемиз.
Бундан да гъайры, Къырымда сюргюнден сонъра къырымтатарларнынъ бутюн медений варлыкъларынынъ ёкъ этильмеси, бизим тилимизде язылгъан ве яйынлангъан бутюн китаплар ве эльязмаларнынъ якъылмасы, шеэр, кой-къасаба адларынынъ руслаштырылмасы, мезарлыкларымызнынъ биле ёкъ этильмеси де - геноцид сучынынъ унсурларыдыр.
Къырымтатарларнынъ озь Ватанларына дёнмек ве акъ-укъукъларынынъ тикленмеси огърундаки Миллий арекети, кутьлевий шекильде эсас оларакъ диктатор Сталин ольген сонъ башланды, демек мумкюндир. Чюнки девлетте бираз йымшакълыкъ олды ве инсанлар кенди фикирлерини ве кенди акълары акъкъында сёз юрюттиклери заман Совет органлары артыкъ оларны деръал ольдюрмейип, ерине дигер тазыйыкъ шекиллерини къулланмагъа башладылар. Экинджиде, 1956 сенеси къырымтатарларгъа нисбетен къатты режим битирильди, инсанларнынъ ер денъиштирмеге акълары къайтарылды. Учюнджиде, Коммунист партиясынынъ 1956 ве 1961 сенелери отькерильген XX ве XXII партсъездлеринде Сталин заманында бир чокъ миллетнинъ озь топракъларындан сюргюн этильмеси Совет къанунларына зыт кельгени ресмен танылды ве бир къач миллетке (чеченлерге, ингушларгъа, къарачайларгъа, балкарларгъа, къалмыкларгъа) озь топракъларына къайтмагъа ве оларнынъ мухтар джумхуриетлерининъ янъыдан къурулмасына мусааде берильген эди.
Къырымтатар миллий арекети акъкъында сонъки йылларда бир чокъ джиддий араштырмалар яйынланды ве шимди мен бунъа чокъ токъталмайджагъым. Ялынъыз бир къач сёз, миллий арекетимизнинъ эсас принциплери акъкъында сёйлемек истейим. Чюнки биз шимди де бу принциплерге коре давранмакътамыз. Эльбет де, миллий арекетимизде, акъикъий демократик арекетлерде олгъаны киби, кечкен йыллар ичинде чешит акъымлар олды ве оларынъ арасында базан кескин тартышмалар да ола эди. Амма мен шимди Миллий арекетимизнинъ эсас ве миллетимиз тарафындан энъ чокъ дестекленген акъымынынъ принциплеринден бахс этмек истейим.
Биринджиси - зорбалыкъ къулланмамакъ (нон-виолендже) припципидир. Кендисине къаршы Совет органлары не къадар агъыр тазыйыкъ ве акъсызлыкълар япса да, Къырымтатар миллий арекети тарафындан бир адам биле ольдюрильмеди вея дигер террорист арекетлери япылмады. Керчек, 1960-нджы йылларнынъ орталарында Озьбекистаннынъ Гулистан шеэринде Миллий арекетимизге къаршы актив арекетлер япкъан бир провокатор ольдюрильген эди. Амма бу Миллий арекет тарафындан алынгъан бир къарар дегиль эди ве Гулистан фаалиет группасы кенди айры ачыкъламасында бу киби давранышларнынъ бизим принциплеримизге зыт олгъаныны, миллий давамызгъа ялынъыз зарар кетирдигини бильдирди.
Экинджи принципимиз - давранышларымыз, яшадыгъымыз улькенинъ къанунларына ве инсан акълары боюнджа халкъара шекильде къабул этильген къаиделерге зыт олмайджакъ. Девлет къанунлары ве халкъара къаиделер арасында фаркъ олгъаны такъдирде, устюнликни халкъара къаиделерге бермектир. Меселя, Совет Анаясасында да инсанларнынъ сёз сербестлиги, митинглер ве юрюшлер сербестлиги хусусунда мадделер бар эди. Амма Совет Анаясасына коре бу акъларны ялынъыз социалист системини къуветлендирмек макъсадынен къулланмакъ шарты бар эди. Биз исе бу меселеде бойле шартлары олмагъан Бирлешкен Миллетлер Тешкиляты тарафындан 1948 сенеси къабул этильген Инсан акъ-укъукълары акъкъында декларациянынъ мадделерине эсасланаракъ давранмакъны ляйыкъ корьдик. Яни, бу декларациянынъ 19-нджы ве 20-нджи мадделерине эсасланаракъ, къырымтатарларнынъ дурумы ве акълы талаплары хусусында малюматларны эм девлет ичинде, эм де юрт тышына дагъытырдыкъ. Кенди талапларымызны бильдирмек ичюн митинглер, нумайышлар яптыкъ. Эльбет де, бу арекетлеримизни Совет органлары ич де бегенмей эди ве Миллий арекетимизнинъ иштиракчилерине къаршы баскъылар тешкиль олуна эди. Бойлеликле, Миллий арекетимиз чокъ демократик ве барышчы олмасына рагъмен юзлер-дже инсанымыз апслерге, тымарханелерге къоюлды, нумайышларда иштирак эткен пек чокъ инсанымыз дёгюльди, сакъатланды, базылары исе аятларыны гъайып этти.
Учюнджи принцип - гонъюльдешлик припципидир. Яни, кенди миллий ве инсан акъ-укъукъларыны савунмакънен берабер, дигер топлумларнынъ миллий, диний ве инсан акъ-укъукълары тапталдыгъы заман сессиз къалмамакъ, оларгъа да дестек бермектир.
Бу принциплеримиз саесинде Миллий арекетимиз чокъ дост къазанды, итибарыны юксельтти ве сабыкъ Советлер Бирлигиндеки инсан акъ-укъукълары ичюн арекетининъ чокъ муим бир парчасы олды.
Советлер Бирлиги дагъылдыкътан сонъра бир чокъ ерлерде, малюм олгъаны киби, къанлы миллетлерарасы дженклер олып кечти, чокъ инсанлар джанларыны гъайып этти. Къырымда да бойле дженк ичюн арткъачынен себеплер бар эди. Амма, шукюрлер олсун, бу принциплеримиз саесинде бизим сойдашларымызнынъ ватанларына дёнюви ве ерлешмеси къансыз олды.
Советлер Бирлигининъ дагъылмасындан бир къач ай эвель, 1991 сенесининъ Оджакъ айында Коммунист партиясынынъ тешеббюси иле Къырымда мухтар бир джумхуриет къурулмасы акъкъында референдум япылды. О референдумнынъ нетиджелерине коре Къырым истерсе мустакъиль бир рус джумхуриети, истерсе де янъыдан Русиенинъ бир парчасы олабиледжекти. Айны заманда матбуатта Къырымнынъ Русиеге къошулмасынынъ тарафдарлары къуветли пропаганда башлагъан эдилер.
Бизим сойдашларымызнынъ сайысы о заман тахминен 100 бинъ адам этрафында эди. Табиий оларакъ, къырымтатарлар, бу нети-джеси бес-белли олгъан референдумны бойкот эттилер ве Къырымнынъ статусы акъ-къында бу топранынъ керчек ерли халкъынынъ ирадесине зыт оларакъ ич кимсенинъ къарар бермеге акъкъы олмагъаныны ачыкъладылар.
Амма Украина парламенти бу референдумнынъ нетиджелерини тасдикълады ве Къырым Автоном Совет Социалист Джумхуриетининъ мейдангъа кетирильмеси хусусында къарар алды. Украина мустакъиллик къазангъан сонъ, «Совет Социалист» келимелери чыкъарылды ве «Къырым Мухтар Джумхуриети» олды.
1991 сенеси Хазиран айында биз 73 йыллыкъ арадан сонъра Къырымтатар Миллий Къурултайыны топладыкъ. Бу Къурултайда къырымтатар халкъынынъ мустакъиллиги акъкъында Декларациясы къабул этильди ве Къурултайнынъ топлантылары арасында халкънынъ энъ юксек ве екяне органы ол-гъан Къырымтатар Миллий Меджлиси сечильди. Къабул эттигимиз Мустакъиллик Декларациясында бойле сёзлер бар:
«Къырым ярымадасы къырымтатар хал-къынынъ топрагъыдыр ве халкъара ясалара коре мында ялынъыз къырымтатар халкъынынъ кенди такъдирини тайин этмеге акъкъы бардыр. Къырымтатар халкъынынъ сиясий, икътисадий, маневий ве медений джеэттен тикленюви ялынъыз кенди суверен девлети къурулгъаны такъдирде керчеклеше билир. Ве бу макъсаткъа иришмек ичюн къырымтатар халкъы бутюн девлетлер укъугъында козьде тутулгъан ёлларны къулланаджактыр».
Декларациямызнынъ бу сёзлери, чокъ йыллар боюнджа ве бугуньге къадар арды-сыра бизге къаршы душманлыкъ косьтерген чешит дергилерде ве газетлерде, къырымтатарларнынъ мустакъиль бир девлет къурмак ниетлери олгъаны ве оларнынъ Украина девлетининъ бутюнлигине телюке яраттыкъларыны косьтермек ве исбатламакъ ичюн яйынланмакътадыр. Эльбет, бу декларация шимдики заманда язылгъан олса эди, онда башкъа сёзлер къулланылырды ве эсас тоналлиги де фаркълы олабилирди. Амма о декларация даа Совет заманында, Украина девлети даа мустакъиллик къазанмагъан девирде ве Къырым ярымадасынынъ Украинадан къопарылып, Русиеге экленмеси реаль олгъан заманда язылгъан эди. Яни бу Декларация керчек болюджилерге къаршы язылгъан ве къабул этильген бизим миллий ачыкъламамыз эди. Мустакъиль Украина девлети мейдангъа кельген сонъ, Миллий Меджлисимизнинъ къабул эткен бир чокъ весикъаларында исе бизим макъсадымыз демократик Украина девлети черчивесинде миллий мухтар джумхуриетимизни къурмакъ олгъаны ачыкъ шекильде косьтерильген эди.
Шимдики заманда исе къырымтатарлар, бу ярымадада рус болюджилигине къаршы тургъан, къуветли, демократик ве сонъ дередже мустакъиль бир Украина девлети къурулмасынынъ тарафдары олгъан эсас бир сиясий къуветтир. Биз Украина девлетининъ Авропа Бирлигине кирмесининъ тарафдарымыз. Эминмиз ки, Украина девлети кенди бутюнлигини ве ульке телюкесизлигини сакълап къалмасы ичюн мумкюн олгъаны къадар тездже Севастопольден Къараденъиз флотуны чыкъармакъ ве НАТО иттифакъына кирмек керек. Къырымдаки русча къонушкъанларнынъ буюк чокълугъы исе, юзде 70-тен зиядеси, Русие тарафдарыдыр ве оларнынъ лидерлери Къырымнынъ Русиеге экленмеси ичюн арекет этмектелер. Мындаки алгъа эпейидже нуфуз саиби олгъан коммунистлер исе эски Советлер Бирлигининъ янъыдан къурулмасы вея ич олмагъанда ичинде Русие, Украина ве Белорусие олгъан бир Славян Бирлиги къурулмасынынъ тарафдарларыдыр.
Бойлеликле, онйыллар боюнджа Советлернинъ къырымтатарларгъа къаршы душманлыкъ пропагандасынынъ тесиринде олгъан бу чокълукъ ичюн къырымтатарлар, шимди айны заманда бир сиясий мухалифаттыр. Чюнки Къырым ве Украинанынъ келе-джеги хусусунда бакъышларымыз бири-бирининъ там терсидир.
Къырымтатарларнынъ ватанларына дёнюви къолай олмады. Чюнки мында яшагъанларнынъ буюк чокълугъы ве энъ башта да оларнынъ ёлбашчылары халкъымызнынъ къайтувына кесен-кес къаршы эдилер. Газетлерде, къырымтатарларнынъ 1944 сенеси акълы оларакъ сюргюн этильдиклери, оларнынъ Къырымда урушчылыкъ ве агрессив планлары олгъаны, Орта Асияда чокъ раат яшагъан адий къырымтатарларны, оларнынъ миллетчи ве антисовет тюшюнджели лидерлерининъ зорлавы иле Къырымгъа кочьмеге меджбур этильгенлери, биз Къырымда силялы къошунлар къурмагъа башлагъанымыз хусусунда ялан толу ве сачма макъалелер яйынланмакъта эди. Бундан да гъайры, актив шекильде къырымтатарларнынъ мындаки эвлеринден русларны къуваджакълары, оларны кеседжеклери ве саире уйдурмалары дагъытылмакъта эди. 1989 сенеси Ички ишлер везирлиги тарафындан япылгъан гизли социологик араштырмаларгъа коре, Къырымда о заман яшагъанларнынъ юзде 90-гъа якъыны къырымтатарларнынъ кельмелерине кесинликле къаршы олгъанларыны ифаде эткенлер. Къырымтатарларнынъ эвлеринде яшагъан кимселернинъ юзде юзю исе къаршы олгъанларыны бильдиргенлер.
Асылында къырымтатарларгъа къаршы бунъа бенъзер пропаганда шимди де девам эте. Эгер бу куньлерде Русиенинъ ве мында рус тилинде чыкъкъан газетлернинъ, айры-джа чешит Интернет сайтларынынъ форумларында къырымтатарларнен багълы языларгъа бакъсаныз, шашыладжакъ къадар бу миллетте ве Украина миллетине къаршы зеэр толу макъалелерге расткелирсинъиз. Зан этсем, шимдики заманда ич бир медений девлетте бу ольчюде миллетлерарасы зыддиет ве нефретке расткельмек мумкюн дегильдир.
Бу пропаганданынъ нетиджеси оларакъ джамилеримизге, мезарлыкъларымызгъа, сюргюнлюк хатырасы абиделерине къаршы вандализм актлары, Миллий Меджлиснинъ офисине уджюмлер ве саире.
Эп бу арекетлер ве уджюмлер адетте джезасыз къалмакътадыр, чюнки органларда чалышкъанларнынъ буюк чокълугъыны къырымтатарлар акъкъындаки тюшюнджелери иле о уджюмлерни япкъан пислернинъ тюшюнджелери арасында буюк фаркъ ёкътыр.
Тек бир мисаль кетирмек истейим. Меджлисимиз 1991 сенеси къурулгъандан бу куньге къадар онынъ офисине къаршы 10-дан зияде гедже уджюми олды - «молотов-коктейль» бомбалары атылды, таш ягъмурына огъратылды, джамлары къырылды, диварларына къырымтатарларны акъарет эткен шиарлар язылды ве саире, амма ич бир кересинде биле сучлылар якъаланмады ве джезаландырылмады. Там аксине, органлар бунда къырымтатарларны сучламагъа тутундылар. Сонъ уджюмлерден бириси эки ай эвельси олгъандыр - Меджлис офисининъ джамларыны ташларнен къырдылар ве сонъра табанджадан пластик къуршунлар аттылар. Эки куньден сонъ бу мевзуда Къырым Телюкесизлик везирлигининъ ресмий изааты яйынланды. Бу изааткъа коре, Къырымтатар Миллий Меджлиси кенди итибарыны юксельтмек ичюн, сюргюнликнинъ 65 йыллыгъы ве Бутюндюнья къырымтатар конгрессси арфесинде миллетлерара кергинлик ве чатышувны чыкъармакъ ичюн кендиси озь бинасынынъ джамларыны къыргъан эмиш… Эр бир мемлекетте бойле темельсиз, мантыкъсыз ве провокатив изааты ичюн телюкесизлик везирлигининъ башы мытлакъа джезаланып, энъ азындан иштен бошатылыр эди.. Амма бу киби мунасебетлерни Къырымда беклемек мумкюн дегиль.
Мухтар джумхуриетининъ бутюн акимиет органларында къырымтатарларгъа къаршы шовинизм ве душманлыкъ руху укюм сюрмекте. Ишке алув меселесинде де буюк айырымджылыкъ бардыр. Меселя, Къырымда къырымтатарларнынъ шимдики сайысы юзде 13 дживарында олмасына рагъмен, девлет акимиет органларында къырымтатарларнынъ сайысы юзде 3-4-тен зияде дегиль.
Бутюн буларны айткъанымнынъ себеби шу ки, бизим диаспорамыздаки сойдашларымыз мында бир иш ачмагъа ниетленселер, керчек вазиеттен хабердар олып, бу ерде расткетире бильген зорлукъ ве къанунсызлыкъларгъа азыр олмалылыр. Амма умют этем ки, бойле зорлукълар бизим сойдашларымызны къоркъутмайджактыр.
Шимдики заманда Ватанларында яшагъан къырыматарларнынъ сайысы 280 бинъ дживарында. Мухтар джумхуриетке кирмеген ве айры бир больге статусында олгъан 380 бинъ нуфуслы Акьярда исе къырымтатарларнынъ сайысы чокъ аз, юзде бирини биле тешкиль этмей. Къырым ичинде къырымтатарлар чокъ дагъыныкъ яшамакътадырлар ве ич бир районда чокълукъ дегиллер. Айны заманда 300-ге якъын янъы къурулгъан къырымтатар кой ве мааллеси бар. Къырымтатарларнынъ юзде 72-си койлерде ерлешкендир.
Къырымнынъ тышында эски Советлер Бирлиги ичинде ве энъ чокъусы да Озьбекистанда, бизим тахминлеримизге коре, 150 бинъге къадар сойдашымыз бардыр. Оларнынъ чокъусы, эльбет де, Ватанларына къайтмакъ истей. Амма бир чокъ зорлукълардан долайы, эсас оларакъ да икътисадий себеплерден келип оламайлар.
Ватанларында яшагъан къырымтатарларнынъ шимдики дурумы ве кельдигимиз ильк йыллардаки вазиети арасында, эльбет де, буюк фаркъ бар. Амма проблемлер, укъукъий, ана тилимизде тасиль, медений, социаль ве дигер меселелеримиз даа гает чокъ. Ве бу Конгрессимизнинъ эсас макъсатларындан бириси - бу проблемлерни чезюв ёлларыны берабер арамакътыр.
Къырымтатар девлети йыкъылдыкътан сонъра, малюм олгъаны киби, эсас оларакъ Османлы топракъларына кочь этмеге башлагъанлар. Тиль якъынлыгъы, динимиз ве мезхебимиз айны олгъаны, урф-адетлеримиз айны олгъаны ве Османлы топракъларында къырымтатарларгъа къаршы эр анги бир айырымджылыкъ олмагъаны ичюн, оларнынъ чокъусы бир къач он йыл ичинде Тюркие тюрклери арасында ирип кеттилер. Кенди лехджелерини ве базы миллий хусусиетлерини ялынъыз айры койлерде яшагъан къырымтатарлар сакълап олдылар.
Османлы Румелисинде, яни Авропа къысмында ерлешкен къырымтатарларнынъ къадери де чокъ фаджиалы олды.Османлы девлети ичюн мувафакъиетсиз 1828-29, ве сонъра, 1877-78 сенелердеки дженклер нетиджесинде о топракълар Рус ишгъалине огърагъан сонъ, о ерде де этник темизлемелер башланды. О ерде яшагъан мусульманларнынъ чокъусы, къырымтатарлар да, Анадолугъа кочь этмек меджбуриетинде къалдылар.
Экинджи дюнья дженкинден сонъ о топракъларда, яни Романия ве Булгъаристанда ерлешкен коммунист режимлери къурулгъан сонъ, о ерде къалгъан сойдашларнынъ вазиетини даа зияде зорлаштырды. Кечкен асырнынъ 80-нджи йылларында Булгъаристанда Тодор Живковнынъ къаба ассимиляция сиясети, инсанларнынъ адларыны ве сойадларыны зорла булгъарлаштырмасы, о ерде яшагъан бинълердже тюркнинъ ве къырымтатарларнынъ кене Тюркие Джумхуриетине кочь этмесине себеп олды.
Кечкен асырнынъ 20-нджи сенелеринде янъы къурулгъан Къырым Мухтар Джумхуриетининъ башы Вели Ибраимовнынъ Добруджада яшагъан къырымтатарларны Къырымгъа кетирмек планлары бар эди. Амма бу планларнынъ керчеклештирильмесине Москва мусааде бермеди, Вели Ибраимовнынъ кендиси исе 1928 сенеси ольдюрильди.
Бир къач бинъ къырымтатар Экинджи дюнья дженки биткен сонъ тыш мемлекетлерде къалды. Оларнынъ арасында чокъусы алманлар тарафындан Алманиягъа чалышмагъа кетирильгенлер ве эсир тюшкен аскерлер эди. Оларнынъ бир къысмы дженктен сонъ Советлерге теслим этильди ве сонъра Совет олюм лагерьлерине ёлланылды.
Америка Къошма Штатларында ве дигер бир къач Америка девлетиндеки диаспорамыз исе, эсас оларакъ, Экинджи дюнья дженки биткен сонъ о ерлерге Алманиядан, Австриядан ве Тюркиеден кеткен инсанларымыздыр. Оларнынъ бу мемлекетлерде дагъыныкъ ерлерде яшамалары, ана тильде мектеплернинъ олмамасы, къарышыкъ эвленмелер нетиджесинде ассимиляция ве дигер миллетлер арасында къарышып кетмелерине себеп олды.
Амма бутюн бу вазиетлерге рагъмен, озь халкъындан, ‘демир перде’нен айырылмаларына рагъмен, бизим диаспорамызнынъ Миллий давамызгъа муим иссеси олды.
Лондонда яшагъан языджымыз Дженгиз Дагъджынынъ бир чокъ романы, Парижде къурулгъан ‘Промете’ тешкилятында ве сонъра Мюнихте меркези олгъан Антибольшевик миллетлер бирлигинде къырымтатар темсильджилерининъ фааль чалышмалары, Тюркиеде Джафер Сейдамет реберлигинде къурулгъан ‘Къырым Миллий Меркези’нинъ арекетлери, он йыллар девамында башта Романияда ве сонъра Тюркиеде Мустеджип Улькюсал тарафындан къурулгъан ‘Эмель’ дергисининъ чыкъышы, Алманияда йыллар девамында Эдиге Къырымалнынъ муаррирлигинде ‘Дерги’ адлы меджмуанынъ нешир олунмасы, онынъ ‘Дер Национале Камф Дер Крымтатарен’ (яни ‘Къырымтатарларнынъ миллий му-джаделеси’) китабы ве бир чокъ дигер макъалелери, чокъ йыллар девамында Америкада Мубейин Бату Алтан тарафындан чыкъарылгъан ‘Кримеан Ревю’ дергисининъ яйыны, Фикрет Юртер ве рахметли Мемет Севдияр башлыгъында Нью-Йоркта Къырымтатар миллий меркезининъ арекетлери, бир чокъ мемлекетлерде къырымтатарлар тарафындан къурулгъан сиясий ве медений дернеклернинъ арекетлери, олар тарафындан чыкъарылгъан бир чокъ дерги - эп булар шубесиз ки, миллий варлыкъларымызнынъ ве миллий медениетимизнинъ ич олмаса бир къысмынынъ сакъланылмасына, бизим диаспорамызнынъ ич олмаса бир къысмынынъ миллий кимликлерининъ сакъланылмасына, бизим миллий меселемизни дюньягъа бильдирильмесине муим иссеси олды. Эп бу сойдашларымызгъа биз, эльбет де, чокъ миннетдармыз.
Шимди, артыкъ ‘демир перденинъ’ къырылдыгъы ве инсанларнынъ сербестче бири-биринен хаберлешмеге, девлет сынъырларыны къолайджа кечип истедиги вакъыт корюшмеге имкянлары олгъаны заманда, эльбет де, халкъымызнынъ тикленмеси ичюн хызмет япмакъ имкянлары даа кенишледи. Умют этемиз ки, дюньянынъ чешит ерлеринде яша-гъан бизим сойдашларымыз бу имкянлардан толусынен файдаланырлар.
Диаспорамызнынъ къолтутувы ве ярдымы иле чезиле биледжек проблемлер гъает чокъ. Конгрессимизнинъ чалышмаларында айры-айры мевзуларда беш топлашув оладжакъ ве бу топлашувларда меселелер тафсилятлы музакере эдиледжектир. Мен шимди, мусааде-нъиз иле, музакере этиледжек ялынъыз бир къач меселеге дикъкъатынъызны чекмек истейим.
Бильгенинъиз киби, 1991 сенесининъ бааринде биз мында къырымтатар тилинде язынынъ янъыдан латин элифбесине кечирильмеси мевзусында халкъара ильмий конференция тешкиль этмек ве бундан бир къач ай сонъра миллий Къурултайымызда бу мевзуда ахырки къарарны алдыкъ. Къырымтатар тилине латин элифбесининъ анги арифлернинъ къулланылмасынынъ уйгъун ола биле-джеги мевзусында къарар бериркен, Къурултай, эльбет де, шимдики компьютер ве полиграфия текнологиясынынъ вазиети, дигер тюрк халкъларынынъ латин элифбесине кечиши теджрибесини ве, энъ муими, бизим диаспорамызнынъ чокъусы Тюркиеде яшагъаныны ве тюрк элифбесини къуллангъаныны дикъкъаткъа алгъан. Бунынъ ичюн биз къырымтатар тилининъ 1938 сенесине къадар олгъан латин элифбесиндеки базы арифлерни ред эттик ве мумкюн олгъаны къадар Тюркиеде къулланылгъан элифбеге якъын вариантны къабул эттик. Романияда исе бизим сойдашларымызнынъ къулландыгъы латин элифбесинде, малюм олгъаны киби, Къурултайымыз къабул этмеген базы арифлер мевджуттыр. Бунынъ ичюн бу меселени тафсилятлы музакере этип, бутюн къырымтатарлар ичюн екяне бир элифбе хусусында бир къарар алмамыз лязим. Дюньянынъ анги еринде олса олсун, бизим тилимизде чыкъкъан бир китапны, дергини, газетини эр бир къырымтатарнынъ къолайлыкънен окъумагъа имкяны олсун. Бу элифбе эсасында тез заманларда бизим алимлеримизнинъ тек ве буюк бир имля лугъаты ишлеп чыкъармасы ве чокъ сайыда нешир этильмеси лязим оладжакътыр.
Дюньянынъ чешит улькелеринде яшагъан сойдашларымызнынъ маневий бирлиги ичюн, эльбет де, оларнынъ арасында бири-бирилеринен фааль хаберлешме имкяны олмасы лязим. Учь йыл эвельси биз мында Къырым Хабер Агентлигини къурдыкъ. Шимди бу агентлик эр кунь 5 тильде (къырымтатар, тюрк, украин, инглиз ве рус тиллеринде) юзде 70-80 файызы Къырымда олып кечкен вакъиалар ве бутюн дюньядаки къырымтатарларнынъ аятларынен багълы хаберлер бермекте. Къырым иле багълы хабер берген пек чокъ ябанджы медия, бизим агентлигимизнинъ хаберлерине эсасланмакътадыр. Бу агентлик хаберлерининъ эр бир къырымтатаргъа къолайджа барып етмеси чокъ муимдир. Эгер бу агентликнинъ Интернет саифесине кирмек шимдики киби паралы оларакъ къалса, бизим сойдашларымызнынъ мумкюн олгъаны къадар чокъусы бу саифеге абуне олмалары лязим. Амма, эльбет де, саифе ачыкъ ве парасыз олса, даа эйи олур эди, амма о вакъыт бу агентликнинъ чалышма масрафларыны одемек ичюн менба арамакъ керек оладжакътыр.
Бундан да гъайры, мытлака куньде 24 саат яйынлангъан къырымтатар телевизион каналы олмасы лязим. Бу каналнынъ эмиети чокъ буюк ола билир, чюнки мында ялынъыз хаберлешме, малюмат еткизме меселеси дегиль, айны заманда эм Къырымда ве эм де Къырымнынъ тышында яшагъан сойдашларымызнынъ даа мукеммель шекильде озь ана тилини огренмесине ве миллий кимлик севиесининъ юксельмесине весиле оладжакътыр. Эльбет, бу чокъ паалы бир шей, амма онынъ эмиети де халкъымыз ичюн чокъ буюк. Биринджи сырада исе, шимди Къырымда чалышкъан ве къырымтатар тилинде яйынлангъан ‘АТР’ телевизион каналынынъ ве ‘Мейдан’ радиосынынъ яйынларыны бутюн Къырым ярымадасына етип бармасыны теминлейджек техникий ве маддий проблемлернинъ чезильмеси керек оладжакътыр.
Чокъ муим меселелер сырасында: эльбет де, эр бир саада генч кадрлар азырламакъ меселесидир. Истер эдик ки, бизим балаларымыз тек Украинанынъ дегиль де, дигер улькелернинъ университелеринде де окъусынлар, чюнки бу инсаннынъ уфугъыны кенишлетмекте ве дигер миллетлернен сагълам ве файдалы багълантылар къурулмасына, балаларнынъ ябанджы тиллерни мукеммель огренильмесине весиле олмакътадыр. Биз Тюркие Джумхуриетине эр йыл бизим балаларымызгъа Тюркиенинъ чокъ нуфузлы университетлеринде 20-30 стипендия айырдыгъы ичюн чокъ миннетдармыз, амма истер эдик ки, бизим балаларымыз дигер улькелернинъ университетлеринде де окъусын. Бу меселеде, яни дигер улькелерде къырымтатар балалары ичюн стипендия айырылмасы меселесине, бизим диаспорамызнынъ муим ярдымы ола билир. Бундан да гъайры, истер эдик ки, диаспорамыздан мумкюн олгъаны къадар чокъ бала Къырымнынъ ве Украинанынъ университетлерине окъумагъа кельсинлер. Тасиль севиеси мында етерли къадар юксек, амма бунынъ энъ муим тарафы шу ки, диаспорамызнынъ балалары кенди тарихий Ватанларыны, кенди халкъынынъ проблемлерини даа якъын таныяджакълар ве келеджекте онынъ тикленмесине исселери ола билир.
Бизим диаспорамыз Къырым икътисадиятына ятырымлар япылмасына ве икътисадиятынынъ энъ баштаки келир менбасы олгъан туризм саасынынъ инкишаф этмесине де иссеси ола билир. Малюм олгъаны киби, Къырымда эр йыл раатлангъан туристлернинъ юзде 80-ден зияде файызы Русие ватандашларыдыр. Русие ве Украина арасындаки мунасебетлер белли себеплерден долайы, йымшакъ келимелер къулланаджакъ олсакъ, чокъ сыджакъ дегиль. Ве Къырым икътисадиятынынъ вазиети эки ульке арасындаки сиясий авагъа багълы олмамасы керек. Бу чокъ муим, чюнки пек чокъ къырымтатарнынъ келирлери туризм секторынынъ вазиетине багълыдыр. Бизим буюк нуфузлы диаспорамыз Къырым ичюн башкъа ич бир шей япмайып, ялынъыз татиль куньлерини башкъа улькелерде дегиль де, кенди тарихий Ватанларында кечирселер биле, о да Къырымнынъ инкишафына буюк иссеси ола билир.
Дюньянынъ чешит ерлеринде инсан акълары, миллетлерара мунасебетлер, аз сайылы миллетлернинъ тиллерини ве медениетлерининъ ёкъ олмасынынъ огюни алма, миллетлерара зыддиетлерининъ огю алынмасы ве бенъзер мевзуларда конференциялар ве симпозиумлар япылмалыдыр. Бу халкъара конференцияларгъа къатылмакъ халкъымыз ичюн чокъ муим ве файдалыдыр. Амма Къырымтатар Миллий Меджлиси, бизге кельген даветлерге коре, маддий себеплерден ве заман тарлыгъындан бу конференцияларда иштирак этип оламай. Бизим диаспорамыз бу меселелерде де ярдымджы ола билирди, яни Миллий Меджлисимизнинъ етекчилигинде бу топлашувларда иштирак этерек, бизим менфаатларымызны ве талапларымызны ифаде эте билирди.
Къырымтатар халкъынынъ келеджеги буюк дереджеде Украина девлетининъ келеджеги иле багълыдыр. Бунынъ ичюн бизим ве тышарыдаки бизим темсиль-джилеримизнинъ вазифеси ялынъыз озь халкъымызнынъ дегиль де, айны заманда, Украина девлетининъ менфаатларыны ве онынъ итибарыны да сакъламакътыр. Эминим ки, бизим ве чешит улькелерде яшагъан бир къач миллионлыкъ Украина диаспорасы иле ишбирлик эм халкъымызнынъ ве эм де Украина девлетининъ файдасына оладжакътыр.
Иншалла, бугунь башладыгъымыз биринджи Бутюндюнья къырымтатар конгрессси миллетимизнинъ тикленмеси ёлунда буюк ве муим адым оладжакътыр.
Дикъкъатынъыз ичюн тешеккюр этем.
Фикирлер
Фикирлеринизи языныз