Бутюндюнья къырымтатар конгресси эксиклерге рагъмен мувафакъиетли кечти
27 Июня 2009 | Миллий Меджлис
Америка диаспора векилининъ чыкъышлары
Урьметли ватандашлар ве достлар!
Къырымтатар халкъы сюргюнлигининъ 65 йылдёнюмини анъмакъ ве I Бутюндюнья къырымтатар конгрессинде иштирак этмек ичюн 16-24-майыста ана-Ватанымыз Къырымда олдым. Бойле дуйгъулы бир куньде миллетимнен берабер олмакъ ве онынъ аджджыларынен болюшмек эм севинчли, эм эфкярлыдыр.
Эфкярлы, чюнки къоркъунчлы сюргюнликтен 65 йыл кечкен сонъ, къырымтатар халкъы але даа хорлана. Лякин халкъымнен берабер олмакъ, дертлешмек ве онен берабер хитап этмек севиндириджи эди.
18-майыста Ленин мейданында топлангъан онбинълернен ватандашларыма шерефеден (балкон) хитап этмек фурсаты меним ичюн къыйметлидир. 45 йыл девамында Америка Къошма Штатларында фааль суретте миллетимнинъ акълары ичюн муджаделеде юзлернен отькерильген топлашувларда чокъ группаларгъа хитап этмек имкяным олгъан. Ана-Ватан Къырымда он бинълернен ватандашларымыз топлангъан матем митингинде ана тилимизде хитап этмек эеджан ве шерефини эр заман къальбимде ташыйджам.
Халкъымнен берабер сюргюнликнинъ 65 йыллыгъына багъышлангъан матем митинги юрюшининъ башлангъыч нокъталарындан бири олгъан Акъмесджит демирёл вокзалы багъчасында топландыкъ ве Ленин мейданына таба достум Энвер Какура иле юрмеге азырландыкъ. Багъчада олгъан башлан-гъыч митингде мен чыкъыш япа-джагъымны сорадылар. Ашагъыдаки къыскъа къонушмамны эм багъчада эм де Ленин мейданында шерефеден япмам меним ичюн шерефли ве муим олды.
«Сайгъылы девлет векиллери, сайгъылы башкъанымыз, къыйметли мусафирлер ве чокъ урьметли семетдешлерим!
Мен Америка Къошма Штатларында 40 йылдан берли къырымтатар халкъынынъ акъ-укъукълары тикленмеси ичюн курешкен, тырышкъан бир семетдешинъиз оларакъ, миллетимизнинъ бу энъ аджджы куньде сизнинъ аджджыларынъызнен пайлашмакъ ичюн Къырымда булунам.
Бугунь 18-майыс, къырымтатар тарихынынъ энъ аджджы куньлеринден бири, бизим матем къара кунюмиздир. 1944 сенеси шу куню халкъымыз акъсыз ерде ана-Ватаны Къырымдан топтан сюргюн олунды. Сюргюнликте миллетимизнинъ 46,2 файызы эляк олды.
Бу сюргюнликтен 65 йыл кечсе де, миллетимизнинъ ичтимаий-икътисадий ве сиясий яшайышында ачылгъан яралар але даа къанамакътадыр. Халкъымызнынъ миллий ве инсан акъ-укъукълары але даа тикленмеди. Ойле корюне ки, миллетимизнинъ акъ-укъукълары ялынъыз къырымтатарларнынъ миллий девлетчилиги тикленмесинен берабер ерине кетириледжек.
Къырымтатар сюргюнлиги, геноциди нетиджесинде эляк олгъан бутюн шеитлеримизнинъ азиз рухлары огюнде баш эгем. Алла рахмет эйлесин! Мекянлары дженнет олсун! Нур ичинде ятсынлар!
Алла не къырымтатарларгъа, не де башкъа миллетлерге бойле аджджы куньлерни бир даа косьтермесин!
Эпинъизни сайгъы ве севги иле селямлайым, къыйметли семетдешлерим ве дегерли мусафирлер!»
19-майыста Багъчасарайда тарихий Хансарайда отькерильген ачылув мерасиминен башлангъан I Бутюндюнья къырымтатар конгрессининъ программасына коре, Зын-джырлы Медресе, Менъли Герай Хан Дюрбеси, Исмаил бей Гаспралы, Амет Озенбашлынынъ къабирлери зиярет этильди ве Эдиге М.Къырымалнынъ янъы тикленген башташынынъ ачылув мерасими олды. Бу ачылышта газетчилернинъ ве мусафирлернинъ узеринде сёзге чыкъып, Эдиге Къырымалнынъ II Джиан дженкининъ энъ къызгъын вакътында бинълернен къырымтатарларнынъ джаныны къуртаргъаныны ве о къуртар-гъан энъ генч къырымтатар векили (рахметли анамнынъ къуча-гъында о вакъытта 40 куньлюк бала эдим) оларакъ бу муим куньде онъа тешеккюр бильдирмек истегимни айттым.
Бу арада ильхам къайнагъым рахметли анамнынъ Лонг Исланддаки къабринден кетирген топра-гъыны Менъли Герай Ханнынъ дюрбеси огюнде багъчагъа сеперек, дуа эттим. Анама ве Къырым асретлигини чеккен диаспорада вефат эткен ватандашларымызгъа Алладан рахмет тиледим.
20-майыста девам эткен Конгресснинъ Диванына сечилерек, ишке кириштим ве менимдже муим меселелер боюнджа къонушмамны теклиф эттим. Истанбул джемиетининъ башы Джелял Ичтен бейнен берабер Къырым девлет телевидениесининъ “Акъшам къавеси” программасына давет олунып иштирак эттим.
21-майыста Конгресснинъ бутюн иштиракчилери эвельден сечкен группаларгъа коре, Акъмесджит, Кезлев, Къарасувбазар ве Судакъкъа кеттилер. Мен Рефат Чубаров реберлигиндеки Къарасувбазар группасына къошулып, Сары-Сув орта мектебинде отькерильген топлашувда чалыштым. Топлашувда сёзге чыкъып, къырымтатар миллий арекетини ве халкъымызнынъ ичтимаий-икътисадий ве сиясий проблемлерини бутюн дюньягъа танытмакъ ичюн халкъара тешкилятларгъа мураджаат этип, анда динълейиджи сыфатында озь делегатларыны ёлламакъны теклиф эттим. Топлашув екюнленген сонъ, къонакъбайларнен Къарасувбазарнынъ тарихий ерлерини, Бекир Чобан-заденинъ абидесини, тарихий Акъкъая ве 800 йыллыкъ эмен терегини зиярет эттик.
22-майыста Конгресс-2009 сонъки куню яхшы чалышмалар олды. Конгресс Президентининъ сайлавы кечирилип, Бутюндюнья къырымтатар конгрессининъ Президенти оларакъ Рефат Чубаров сайланды.
Конгресс низамнаме (устав) темель оларакъ къабул этильмеси ве низамнаме музакерелери девамында къарар берильди. Бу арада тефтиш комиссиясына АКъШтан джемиет реиси ве мен намзетни косьтердик. Чалышмаларда даа янъы аркъадашлар иштирак этсин тилеги иле мен намзетимни кери алдым. (Алманиядан да эки намзет бар эди, генч абулкъат Илькнур Байсу ханым да меним киби намзетини кери алды).
Бу арада «Мейдан» радиосына давет этильдим ве Алмания делегаты Илькнур Байсу ханым иле Шевкет Меметов алып баргъан 40 дакъкъалыкъ программада иштирак эттик.
Конгресс къапалмаздан эвель сайгъылы башкъан Мустафа Къырымогълу Конгресснинъ халкъара тешкилятларгъа ве девлетлерге мураджаатыны ана тилимизде - къырымтатарджа окъумамны истеди. Мураджаат окъулгъан сонъ, “Конгресснинъ Киевде топракъ меселеси чезильмеси ичюн ачлыкъ илян эткен къардашларымызгъа къолтутув” беян эткен бир джумлени къошулмасыны теклиф эттим.
Бу меселеде Конгресс адындан Украина укюметине айрыджа бир телеграмма ёлланыладжагъы ичюн теклифим къабул этильмеди.
Лякин Конгресснинъ адындан мураджаат халкъара тешкилятларгъа ёлланылгъаны ичюн бу мура-джааткъа Бутюндюнья къырымтатар конгрессининъ акълары берильмеси ичюн арекет эткен ватандашларымызгъа къолтутаракъ, къуветли бир месадж -бильдирюв ёлламакъ керек эди. Бу миллий давамызгъа файдалы олур эди, деп тюшюнем.
Сонъунда Бутюндюнья къырымтатар конгрессининъ декларациясы къабул олунды.
Айрыджа бу муим конгрессте сайгъылы реис Мустафа Къырымогълу япкъан «Къырымтатарлар Къырымда ве дюньяда: гъайрыдан тикленюв проблемлери» адлы ачылув марузасында АКъШ ве башкъа мемлекетлердеки диаспорамызда фааль оларакъ халкъымызнынъ акъларыны къорчалагъанларнынъ фаалиетлерини такъдирлеерек, ашагъыда айткъаны шахсен меним ичюн бир сюрприз олды:
«Бир къач бинъ къырымтатар II джиан дженкинден сонъра дигер мемлекетлерде къалды. Олар арасында алманлар тарафындан Алманиягъа кетирильгенлер ве эсир аскерлердир. Олардан бир къысмы дженктен сонъ советлерге теслим этильди ве сонъра совет лагерьлерине ёлланылды.
Америка Къошма Штатларында ве Американынъ дигер девлетлериндеки диаспорамыз эсас оларакъ II джиан дженкинден сонъ, Алманиядан, Австриядан, Тюркиеден кочип кельген ватандашларымыздыр. Олар бу мемлекетлерде дагъыныкъ ерлерде яшагъаны, ана тилиндеки мектеплер олмагъаны, къарышыкъ эвленювлер нетиджесинде ассимиляциягъа огърайлар.
Амма бутюн бу вазиетке рагъмен озь халкъындан демир перденен айрылгъанларына бакъмадан, бизим диаспорамыз миллий давамызгъа иссесини къошты.
Лондонда яшагъан языджымыз Дженгиз Дагъджынынъ бир чокъ романы, Парижде къурулгъан «Прометей» тешкилятында ве «Антибольшевик» миллетлер бирлигинде къырымтатар темсильджилерининъ фааль чалышмалары, Тюркиеде Джафер Сейдамет реберлигинде мейдангъа кетирильген Къырымтатар миллий меркезининъ арекетлери, башта Романияда, сонъра Тюркиеде Мустеджип Улькюсал тарафындан ачылгъан «Эмель» меджмуасы, Алманияда Эдиге Къырымалнынъ муаррирлигинде «Дерги» меджмуасынынъ даркъатылмасы, онынъ «Къырымтатарларнынъ миллий муджаделеси» китабы ве макъалелери, Америкада Мубеин Бату Алтан тарафындан чыкъарылгъан Crimean Review дергиси, Фикрет Юртер ве рахметли Мемет Севдияр реберлигинде Нью-Йоркта Къырымтатар миллий меркезининъ арекетлери, бир чокъ мемлекетлерде къырымтатарлар тарафындан тешкиль этильген сиясий ве медений дернеклерининъ арекетлери, олар чыкъаргъан дергилер. Иште, буларнынъ эписи, шубесиз, миллий барлыкъларымызнынъ ве медениетимизнинъ ич олмаса бир къысмы сакъланмасына, диаспорамызнынъ ич олмаса бир къысмында миллий менлиги сакъланмасына, миллий меселемизнинъ дюньягъа бильдирильмесине дегерли бир иссе олды. Эльбет де, биз, эписи сойдашларымызгъа миннетдармыз».
Конгрессте бакъылгъан энъ эмиетли теклифлерни къайд этмек истер эдим. Затен бу теклифлер конгресснинъ сонъунда бир весикъа оларакъ Украина ве Къырым укюметлерине ве халкъара тешкилятларгъа ёллангъан олса, файдалы (ярарлы) олур эди, деп тюшюнем. Къырым хаберлер агентлигининъ 2-июньде чыкъкъан хаберине коре, «Намус» къырымтатар джемиетининъ азасы, «Баттал Челеби» мусульман джемиетининъ реиси Тимур Челеби конгресске бойле къыймет кести: «Языкъ ки, девлетчилигимизни гъайрыдан тиклемек, къырымтатар халкъынынъ акъ-укъукъларыны ерине кетирмек, сюргюнликни геноцид оларакъ танымакъ киби муим меселелер не конгрессте бакъылды, не де Бутюндюнья къырымтатар конгрессининъ Декларациясында ер алды…».
Бу меселелер эсасында япкъан чыкъышымда ашагъыда ачыкъ оларакъ теклифлеримни бильдирем ве конгресс тарафындан олар къабул этильмесини истегенимни къайд этем.
«I Бутюндюнья къырымтатар конгрессининъ сонъунда даркъатыладжакъ декларациясында къырымтатар халкъынынъ ашагъыдаки истеклерини Украина ве Къырым укюметлерине, Авропа Бирлигине, Бирлешкен Миллетлер Тешкилятына, ислям девлетлерине, Америка Къошма Штатлары ве дигер девлетлерге ве тешкилятларгъа беян этип, 65 йылдан берли хорлангъан халкъымызнынъ акъ-укъукълары къыскъа вакъытта тикленмесини талап этмелимиз:
Къырымтатарлар Къырымнынъ тамыр халкъыдыр ве бу башта Украина ве Къырым укюметлери олмакъ узьре бутюн дюнья девлетлеринен танылмалыдыр.
Къырымтатар халкъы ялынъыз Къырымда акъ-укъукълар ичюн курешкен 270 бинъ инсандан ибарет дегиль. Озьбекистанда ве башкъа девлетлерде яшагъан къырымтатарлар да онъа кире. Сюргюнликте яшагъан бутюн къырымтатарларны кутьлевий суретте девлет ярдымынен тез вакъытта Къырымгъа къайтармалыдыр.
Къырымтатар тили сюргюнликтен эвель олгъаны киби, Къырымнынъ ресмий тиллеринден бири оларакъ танылмалыдыр.
Эр бир къырымтатар къорантасына топракъ участкасы я да эв берильмелидир. Къырымтатарларнынъ Къырымдан башкъа ватаны ёкътыр. Оларны озь ватанларында топракъсыз ве эвсиз быракъмакъ энъ буюк акъсызлыкътыр.
Къырымтатарларгъа къаршы дискриминация сиясетини токътатмалы ве халкъымызнынъ миллий ве инсан акъ-укъукъларыны тез вакъытта тиклемели.
Бутюндюнья къырымтатар конгрессининъ Украина, Къырым укюметлерине ве бутюн дюнья девлетлерине бильдиреджек энъ къуветли беянат - Къырымтатар халкъынынъ артыкъ миллий девлетчилигини энъ тез вакъытта тиклемек истегини бильдирмектир. Къыс-къадан бильдирген бу мураджаатларымызны конгрессте къабул этильмесини юректен тилейим, эпинъизни урьмет иле селямлайым…».
19-22 майыста отькерильген Бутюндюнья къырымтатар конгресси эксиклерге рагъмен мувафакъиетли олып кечти дие билирмиз. Ильк оларакъ 12 айры девлеттен кельген 162 къырымтатар джемиети ве тешкилятларынынъ фаалиетлерини координация ишини алгъышламакъ керек. Эльбет де проблемлер олды, ве бу нормальдир. Теэссюф ки, Къырымдан, Тюркиеден ве дигер мемлекетлерден «Бу къырымтатар Миллий Меджлисини дестеклегенлернинъ конгресси» деерек, бир чокъ джемиетимиз конгресске къошулма-гъаны, менимдже, хаталыдырлар. Айны заманда конгрессни тертип эткенлер «Меджлисни таныгъан ве онынъ къарарларыны къабул эткенлерни» давет этмек шартыны къошмасы да хатадыр.
Бу конгресске чешит фикирлери, туткъан ёллары Миллий Ме-джлиске къаршы олгъан джемиет ве тешкилятлар да къошулмакъ ве бутюн фикирлерни берабер медениетли шекильде музакере этмек керек эди. Умют этем ки, келеджек Бутюндюнья къырымтатар Конгрессине къошул-гъанымыз даа файдалы олур ве олгъан эксиклерни ёкъ этермиз.
Исмаил бей Гаспралынынъ теклиф эткен бирлигини яратмакъ керчектен де чокъ зор. Лякин фикирлеримиз айры-айры олса да, бир къараргъа келип, оларны медениетли музакере этмек, бутюн дюньягъа къырымтатар миллети бир олгъаныны ве озь-озюмизни идаре этеджек мухтар бир девлетимизни (Украина сынъырлары ичинде олса биле) къурулмасы керек олгъаныны эпимиз идракъ этмек ве анъламакъ керек, деп тюшюнем. Биз къырымтатарлар ичюн башкъа ёл ёкътыр!
Сайгъы иле
Мубейин Бату АЛТАН
Къырымтатар теткъикъат ве информация меркези.
Фикирлер
Фикирлеринизи языныз