Къадын-къызлар байрамында озь эджа
12 Мар 2008 | Дигер
Гузеллик ве назикликке къошулгъан джесюрлик, Ватан ве миллетке садыкълыкъ
Земаневий къырым къадынлары… Олар акъкъында бир-къач сёзнен айтып битирмек къыйын, чюнки земаневий къырым къадынлары озьлерини яшыйышнынъ чешит сааларында яхшы тарафтан корсьтермектелер.
Олар бугунь эм къоранта бакъмагъа, эм балаларыны осьтюрмеге, эм пара къазанмагъа, эм озю ичюн чалышмагъа тырышалар.
Я бизим гузель семетдешлеримиз юз йыл эвель насыл эдилер? Эльбетте, бу йыллар девамында заман да, къадынлар да кескин денъишмелерге огърадылар.
Къадынлар куню арфесинде Къырым джумхуриет архивинде кечкен асырнынъ башына аит весикъаларны таптым. Анда меракълы малюматларны сечип алдым. Сиз, эльбетте, ойле малюматларгъа чешит-тюрлю бакъа билесиз, лякин бу тарихымызнынъ бир къысымы ве бунен разы олмамакъ къыйын.
1914 с. бир Къырым газети къырым къадынларынынъ агъыр вазиетте олгъаны акъкъында яза. Къадынлар тек эв ичинде олмагъа меджбурлар, оларнынъ дюньябакъышы тек турмуш меселелеринен багълы. Базыда олар къомшуларгъа бара, бир фильджап къаве ичип, озь бильгилерини чешит ошеклернен топлай экенлер.
Къызлар да ойле оськенлер, оларны азбардан тышкъа йибермегенлер. Къызлар мектеплеринде ляйыкъ шараитлер олмагъан, эркек мектеплеринде исе шараитлер башкъа. Огъланлар ичюн, атта, емек берильген. Огъланлар къызларнен тенъештиргенде, озьлерини сербестче сезгенлер.
Къырым къадыны эрте акъайгъа чыкъа ве онынъ ичюн бу бордж, сайылгъан, дуйгъулар акъкъында лаф, эльбет де, олмагъан. Эбанай ярдымы яш аналар ичюн ёкъ, догъургъан сонъ, къадын экинджи куню тёшектен тура ве чешит ишлернен огърашмакъны девам эте. Баланы учь яшкъадже эмиздире. Бу эм ана, эм бала сагълыгъы ичюн пек ярамай. Къырым къадынынынъ сагълыгъыны къорчаламакъ ве тедавийлемек ичюн тедбирлер тешкилятландырмакъ пек керек, чюнки бу илериде къырым миллетини сагъламлаштырувнынъ темелидир.
Бу сатырларны окъуп, тааджипленесинъ: о заман укюмети къырым къадынларыны насыл къайгъыра, лякин къырым къадынлары ичюн исе эвининъ хайырлыгъы биринджи ерде тура.
Бугунь де экимлер къырым къадыны озь сагълыгъы акъкъында тек февкъульаде алларда тюшюнгенлерини къайд этелер. Къадын ичюн балалары, акъайы ве тазе аш олмасыны, эвнинъ темизлиги энъ муимдир.
Теэссюф ки, земаневий адетлер боюнджа яшамакъ озь миллетине менсюпликни джоя. Юз йыл эвель яшагъан къадын- къызлар миллий нагъыш, тикиш, килим санаты ве башкъа шейлерни япмагъа борджлу эди. Акъайгъа чыкъкъанда о озь акъайына кольмек нагъышлай эди. Бугунь исе эписи керек шейлерни тюкянлардан сатын алмакъ мумкюн. Бойле джурьатлы (стремительное) вакъытта къолнен япылгъан бу киби шейлернен аз къадын-къызлар огъраша. Бугунь миллий медениетнен огърашкъан усталар аз, оларнынъ санаты эр кесни тааджиплендире ве къувандыра.
Архивде 1914 с. Алушта Хайрие фондунынъ бир къарарыны таптым. Анда “1913 с. Алуште шеэринде девлет идаресининъ субсидиясы, умумий кредит ве чешит шахсларнынъ ярдымынен къырым къызлары ичюн эль иши (рукоделие) мектеби ачылгъан. Онынъ макъсады - къырым къызларыны тек эль ишине огретмек дегиль де, онынъ умумий инкишафыны арттырмакъ. Чюнки къырым къызы озь эвинден башкъа ич бир шейни корьмей эди.
Ойле инкишаф онынъ сагълыгъына, беден вазиетине, оладжакъ балаларына, айрыджа къызларгъа тесир этеджек.
Ойле мектеп, адет узьре, къадынны илериге сюреджек, чюнки джемиеттеки къонушув онъа янъы теэссуратларны береджек, оларны исе о эвине ве озь муитине кетиреджек.
Къырым эалиси арасында бу киби мектеплер джошкъунлыкънен къабул этильди.
Корбекуль ве Къарасувбазарда да бойле мектеплер ачылды. Келеджек сенеден башлангъыч кой мектебининъ курсы колеминде умумий дерслер ве имля (грамота) кирсетмек мумкюн.
Бундан гъайры килим токъув ве нагъыш дерслерини ташкилятландырмакъ мумкюн, олар къызларгъа илериде пара къазанмагъа ярдым этеджек бир вастадыр.
Теэссюф ки, мектепке ляйыкъ бина етишмей. Кирагъа бир бинъ кумюш пара тёлемек, янъы бинаны къурмакъ исе он эки бинъ кумюш керек оладжакъ. Джеми паранынъ учьте бир пайыны зенгин мусульман ве башкъа адамлардан топламакъ мумкюн.
Бу сатырлар бир асыр эвель де маддий меселелер олгъаныны исбатлайлар. Аллагъа шукюр, бугунь ойле миллий адетлеримизни гъайрыдан тиклеген къадынлар джемаат тешкилятлары, бирлешмелери бар.
Къадынлар исе базыда бугуньки земаневий фаалликтен безелер ве озь эдждатлары киби эв, турмуш меселелеринен огърашмагъа истейлер, лякин бугуньки вазиетте булунгъан къырым къадынларына зайыф джыныс векили деп айтмагъа гъает къыйын.
Бир шейге бакъмадан, джесюр, гузель, назик, аджайип къадынларымызны бу баарь байрамы - халкъара къадын-къызлар куню мунасебетинен тек энъ эйи тилеклернен хайырламагъа истейим.
Г. АБИЕВА.
Фикирлер
Фикирлеринизи языныз