Мемет НИЯЗИЙ: «Озь джуртумда гъарипмен…»
28 Мая 2008 | Миллий тарих
120 йыллыгъы мунасебетинен
Ешилленмей, кульмейсинъ Джурт, ничюн тюссюзсинъ?
Акъшамларынъ сюс бола, танъ фейиз берип ачылмай
Къушлар чырайсыз, чечеклерден къокъу джайылмай,
Ах, санки бир умютсиз, хаста, гузель бир къызсынъ!
Язны монълукъ озгъарды, къыш гешти къайгъыларман…
Мен онъгъан кунь беклеймен, миллетке сайгъыларман…
Четэль Къырым миллий эдебиятынынъ айдын векиллеринден бири Мемет Ниязий «Озь джуртумда гъарипмен» шиирини иште бойле сатырлар иле башлай. Эбет, мезкюр назм сатырларнынъ язылгъанына аман-аман юз йыл кечсе де, о гуя бугунь яратылды. Башкъаджа сёйлейджек олсакъ, шиир иле таныш олып баргъанда дерсинъ шаир бугунь озь Ватаны - Къырымда юре, ватандашлары къырымлылар иле бир нефес ала, олар иле тюшюне-ташына, кедерлене, дертлерине мельэм къыдыра ве иляхре, ве иляхре. Затен, шаирнинъ анги бир назм эсерине козь ташламайыкъ, оларнынъ эр бирисинде Ватангъа нисбетен къудретли севгини корьмек, сезмек, дуймакъ мумкюн. Шиирлерининъ эр бир сатыры терен фельсефий анъламлар иле суварылгъан.
Юкъарыда анъып кечкенимиз киби, четэль Къырым миллий эдебиятынынъ энъ айдын векиллеринден бири, 1878 сенеси Романиянынъ Мангалай шеэрине якъын Ашчылар коюнде догъгъан Мемет Ниязий эдебият алеминде акъикъатен озюне хас буюк из къалдырды. Шаирнинъ бабасы Исмаиль эфенди, анасы Азизе ханым он докъузынджы асырнынъ экинджи ярысында, (алтмышынджы сенелери), чар акимиетининъ зулумындан къуртулмакъ ичюн Къырымдан Романиягъа барып ерлешелер. Эм Романияда, эм де Тюркиеде тасиль алгъан Мемет Ниязий омюрининъ сонъуна къадар муаллим олып чалышты. Дефаларджа Къырымда булунды.
1917 - 1918 сенелери Русиеде садыр олгъан къалабалыкълар саесинде империя парчалана. Базы эсир миллетлер, бу джумледен къырымлылар сербестликни - уриетни эльде этмек ичюн мукъаддес куреш башлайлар. Къырымда Биринджи Къурултай ачыла. Нетиджеде бир та-къым Къырым миллий идареси чалышып башлай. Иште, бу вакъытлары Къырымдан тышта яшагъан миллий зиялылар догъмуш юртларына кельмек ве халкъына, Ватанына якъындан ярдымда булунмакъ арзусына кечелер. Бойле иляий макъсатны козьде тутып, Мемет Ниязий Пазарчыкъ шеэри (Романия) муфтиси Халиль Феми, доктор Мемет Нури иле бирликте Къырымгъа келип чыкъалар.
Мемет Ниязий Къырымда озюнинъ эмек фаалиетини Акъмесджитте нешир этильген «Хакъ сес» газетинде башлай, сонъра Багъчасарай Миллий Таълим идаресинде мудир чалыша. Четэльде (башта Романияда, сонъра Тюркиеде), нешир этильген ве айны заманда Къырым эм де къырымлылар тарихыны, аятыны айдынлаткъан «Эмель» меджмуасынынъ тешкилятчысы ве баш муаррири, бутюн омюр Къырым ве къырымлылар эшкъына чалышып кельген акъикъий Къырым миллий зиялысы Мустеджип Улькюсал кенди хатырлавларында бойле яза: «Бен де о заманы, (1918 с. - Ю.А.), Къырыма дёнюп, Фотисала коюнде оджалыкъ япа эдим. Бир гунь Багъчасарая гидерек, Мемет Ниязийни зиярет яптым. Зынджырлы медреседе бир - эки гунь берабер олдукъ. Чокъ къонуштыкъ, дертлештик. О гуньлерде озь юрдумызда чалышмакътан некъадар бахытлы олгъанымызны дуя эдик. Не языкъ ки, о гуньлер узакъ сюрмеди…».
Он докъуз юзйыллыкънынъ йигирминджи сенелери, Къырымны большевиклер запт эте, нетиджеде эджель - джеза дегирмени арекетке келе. Бу вакъытлары Мемет Ниязий Романиягъа къайтып кетмеге меджбур ола. Меджидие шеэрчигинде эм оджалыкъ фаалиетини, эм де иджадий фаалиетини девам эте.
Мустеджип Улькюсалнынъ къайд эткенине коре, Мемет Ниязийнинъ иджадий аятында энъ махсулдарлы девир 1900 - 1920 сенелери арасы эсаплана. Шаирнинъ иджады дикъкъат этилип огренильсе, онынъ шиир язув усул къудретини сезесинъ, самимий ве терен фельсефий дуйгъуларыны коресинъ ве айны заманда гузель Къырымгъа нисбетен асрет олгъанына, битмез-тюкенмез севги беслегенине шаатлыкъ этесинъ.
«Мен омрюмде аз кульдим, коп джыладым…», дей шаир шиирлернинъ биринде.О бунынъле озюнинъ агъыр омюрини, юрт асретлигини, оксюз бир бала киби яшагъаныны, юрт эшкъында къальбинде атеш олгъаныны амансыз ве шиддетли ибарелер иле ифаделей.
Бу дертни мен къайдан алдым? Къайдаман?
Бельки джуртсыз къалгъан оксюз баламан.
Джурт дегенде джурегимден от шыгъа
Дертим де шо: «Джурт дие де къозгъаламан!..
(1. с.18)
Яхуд:
Табиаттан топланылгъан чечектен
Бек тюзюв бир деметсинъ, Ешиль Ада!
Кимерде бир япракъларынъ солса да,
Бармы бильмем, сендай арув горюнген?
Санки, Къудрет къолуман ишленгенсинъ,
Тер-темиз бир хаваман бесленгенсинъ,
Денъизлерден сырлар алгъан далгъалар,
Эртен, акъшам этеклерин оперлер…
(1 с. 22)
Башкъа бир шииринде исе, шаир озь тамырыны, аслыны, тилини бегенмеген, келип кечкен къудретли девлетлерини, шанлы эвлятларыны инкяр эткен къаны бозукъларны кескин тенкъитке огърата. О бу фикирни бойле назм сатырлар иле ифаделей:
Озь терегин бегенмеген сойсузларгъа,
Гурь давушман: керекмейсиз! - деп айтарман.
Кельген, гечкен ханлыкъларны, барлыкъларны
Ёкътур, деген къансызларгъа джав болурман!
(1. с. 29)
Мемет Ниязий иджадыны огренип баргъанда, онынъ кескин ве айны заманда джумерт къалеми аятнынъ, омюрнинъ чешит тарафларыны къаврап алгъаныны корьмек мумкюн. Меселя бир асыр эвель язып къалдыргъан мына бу сатырларны окъугъанда, истер-истемез терен тюшюнджелерге даласынъ, озь виджданынъ огюнде (эгер де видждан къалгъан олса), эсабат бермеге меджбур оласынъ:
Бизим халкъкъа талаш барда джав не керек?
Туруш, согъуш болмасына тав не керек?
«Ат айланса къазыгъында» деген къартлар!
Талашкъан сонъ барышмагъа бав не керек?!.
(1.с. 21)
Мемет Ниязий миллий бир дуйгъу ве тюшюндже алемини, аят адиселерини, юрт ве дюнья меселелерини, эски-янъы тарих вакъиаларыны, дин ве дюнья тарихыны, талим узериндеки тюшюнджелерини халкъ козю иле корип, халкъ тили иле анълаткъан буюк маарифчи, буюк шаир, сезгир юртсевер эм де миллетсевер заттыр. Эдебиятшнаслар арасында шаир, иште, бойле шахс оларакъ беллидир.
Бир джаш бала анасыз оксюз къалып тентисе,
Куньсюз оськен чечектай джангъыз бир инсан болур.
Оксюзлиги билинмей эркин тапса, къаралса,
Тавны, ташны джангъырткъан гурь сесли арслан болур.
Миллет де бундай: оксюз, бир кимсесиз эзильсе,
Коп турмай джер юзюнде, бирикмей талкъан болур.
Олет кирсе, от тюшсе тынчлыкъ болып тургъанда,
Халкъ арасы табылмай, орталыкъта къан болур.
Я къолдашып алай халкъ бир-биримен байланса,
Узюльмеген, къопмагъан къавий бир аркъан болур.
Миллет деген оджакъ да къардашлыкътыр: Инсаннынъ
Айрылмагъан урувдай эр бири тувгъан болур.
Къуш учмагъан устюнден алтын сарай къапысы
Терс джель эсип джабылса, тез куньде виран болур.
Ватан шундай къаралмай, онгъарылмай ташланса,
Монълукъ берип джурткъа миявкъуш къонгъан болур.
Джурт къаралса, миллетке такъат кельсе, сонъ бизде
Джойтулмамакъ, юксельмек бельки бир иман болур.
Ах… бек тёбен къалгъанмыз къаранлыкълар ичинде,
Ойланмаймыз акъайлар, бизде насыл танъ болур?
Кевде джерге джабышкъан, миллет сыныкъ къанатман
Талпынса да учалмаз, джан берип къурбан болур…
Кеч болса да, айдынъыз, чалышайыкъ къарувман,
Акъсызлыкънынъ шулай къапангъан болур,
(2. с.180) дей шаир.
Эм чагъатай, эм анадолу лехджелеринде иджат эткен четэль Къырым миллий эдебиятынынъ буюк векили Мемет Ниязий 1931 сееси ноябрь 29-да Романиянынъ Ме-джидие шеэрчигинде вефат этти. Шу ердеки мусульман мезарлыгъында да дефн олунды. 1935 сенеси июль 22-де, базар куню, Мемет Ниязийнинъ къабирине къоюлгъан башташнынъ - абиденинъ ачылув мерасими олып кечти. Темиз мермерден япылгъан тарихий абиденинъ ачылув мерасимине топлангъан бинълерле адамлар арасында къырым халкъынынъ парлакъ айдынларындан бири, буюк сиясий эм де девлет эрбабы, буюк эдип Джафер Сейдамет де булунып, мундериджели чыкъыш япты.
ЮСУФ АЛИЕВ
Эдебият: 1.Ниязий М. Сагъыш.-Будапешт, 1998.
2.Ниязий М. Ойляв // Салгъыр.-1991.-№2.
Фикирлер
Фикирлеринизи языныз