«Къоба»даки адамлар не айталар, не тюшюнелер?
31 Мая 2008 | Миллий медениет
26-апрельде ве 28-майыста къырымтатар академик музыкалы драма театринде драматург Иса Абдураманнынъ «Къоба» адлы пьесасы эсасында азырлангъан спектакльнинъ премьерасы олып кечти.
Бу премьера адий олмады, оны тахминен он секиз йыл беклемек керек олды, чюнки аджайип режиссер Феми Зейдуллаевнинъ «Къырым тёпесиндеки мешъаль» спектаклинден сонъ къырымтатар сейирджилери санада къырымтатар халкъынынъ къараманларыны корьмеген эдилер.
Биз, эльбетте, дигер «къараманларны» корьдик, булар арамызда кейф чатып яшайлар. Театр озю ичюн даа белли олмагъан драматургиягъа юзь чевирди. Къырымтатар театрининъ он секиз йыллыкъ омюри рус, украин, инглиз, френк драмасына багъышланаракъ (екяне миллий театримиз ичюн мисильсиз исраф), озь догъмуш драматургиясындан узакълашкъан эди.
I
Театр санатынынъ асылы ойле ки, театр даима ичинде эки къысымны козьде тута: эглендириджи театр ве гонъюльдешлик (сопереживание) театри. Манъа гонъюльдешлик театрининъ асылы якъынджа корюне, чюнки мында актёр, режиссёр ве бутюн саналаштырыджы коллективге иджат ичюн буюк имкянлар яратыла. Эглендириджи театрде бойле кениш иджат олмай. Къырымтатар театри исе бу куньге къадар ялынъыз эглендирмекнен огърашты.
Амма миллий театрнинъ такъдирине буюк тесир эткен 26-апрель кунюне къайтайыкъ.
Спектакльнинъ къараманлары ве роллерни ойнагъан актёрлар акъ-къында айтмайып, спектакль акъ-къында язмакъ меракъсыз олур.
Бойлеликнен, «Къоба» спектакли.
Озюни урьмет эткен театрлерде фойеге кирген сейирджи-мусафир къолуна спектакль акъкъында малюмат кягъыты (программка) ала биле. Эгер бойле малюмат кягъыты олгъан олса, бу пьесанынъ муэллифи Иса Абдураман, сценография ичюн месуль Али Бекиров олгъаныны, спектакльни Рефат Сеит-Аблаев саналаштыргъаныны билир эдинъиз.
Арекет эткен шахыслар ве иджраджылар:
Маркен Саркен, лагъабы Къашкъыр - Украинада нам къазангъан артист Сеитабла Меметов,
Батыр Тавшан, лагъабы Батырша - актёр Эскендер Ислямов,
Роттор Соттор, лагъабы Робот - актёр Рефат Сеит-Аблаев,
Сюйрен Къазыкъ, лагъабы Безбаш - актриса Алиме Бекирова,
Назлы Фият - актриса Зейнеп Ягъяева.
Дарман Къачкъан, парламент депутаты - актёр Мурат Османов,
Далгъан Алгъан, Тоймаз лагъаплы къады - Украинада нам къазангъан артист Энвер Билялов,
Илле Ийле, лагъабы Тильки - Къырымда нам къазангъан артист Расим Юнусов,
Азыр Токъмакъ, милис полковниги, лагъабы Тонъкъа - актриса Сусана Барабашева,
Чонтакъ Ортакъ, лагъабы Фирмач - актриса Нияра Юнусова,
Мелек - актриса Айше Къубединова,
Джинн - актёр Мидат Халилов
олгъанларындан хаберинъиз олур эди.
Умумен алгъанда, иджадий группа театрнинъ реберлери ичюн айтыладжакъ киби имтиязлы адамлардан дегиль, амма бу биле спектальнинъ файдасына чалыша, чюнки олардан не беклейджегинъни бильмейсинъ.
II
Спектакль башланды. Санада олгъан арекетлер бир кереден дикъкъатны джельп эте. Декорациялар къоба шеклинде япылгъан, рессам мумкюни къадар санадан файдаланды ве, нетиджеде, керекли колем ве джанлылыкъкъа иришти. Саналаштырыджы да ярыкъландырувнен багълы меселелерге иджадий янашты ве къырымтатар академик драма театрининъ техникий вазиети чокъ къанаатлендири-джи олмаса да, сценографиянынъ юксек дереджели сана муджессемине (сценическое воплощение) иришти.
Амма, эписи бир, театрде энъ муим ер сёз ве актёргъа айырыла. Фурсаттан файдалып, спекталь мувафакъиетли олсун, бу меракълы саналаштырма исе чокъ йыллар яшасын деселер, дженабы артистлеримизге бир тевсием оладжакъ.
Артистлер иштирак эткен спектакльни теренден анъламакъ кереклер, чюнки о оларнынъ «баласы», оларнынъ яратыджылыгъы, оларнынъ эр бир ойналгъан спектакль девамында оськен ве пекинген те-джрибеси, усталыгъы, куньделик даимий образ устюнде чалышмасы ве режиссёр иле репетициялар спектакль театрнинъ репертурында пекинмесине чалышаджакъ.
Дженабы артистлер, ТЕАТР бу -Муэллиф,Труппа, Режиссернынъ Иджадий Бирлешмеси (Творческое Единство Автора, Труппы, Режиссёра) олгъаныны унутманъыз.
Персонажларны козеткенде баш рольден башламакъ адет олгъан. Умумен айткъанда, бу пьесада эписи персонажлар муим, эписи къараманлар мусавий шекильде меракълы.
III
Маркен Саркен, я да Къашкъыр - Сеитабла Меметов. Онынъ бу театрде баш амплуасы йырджы-вокалист олса да, бу саналаштырмада шахсен озю акъкъында дургъун фикир черчивесинден котерилип чыкъа, чюнки бу янъы ве, мен беллесем, онынъ акъикъий юзю. О - драма актёры ве мында иджадий муджессемлик ичюн эписи шараитлер яратылгъан: гонъюльдешлик, вокал, оюн, сёз… О сюкюнет сакълагъанда биле, онынъ къараманы санада яшай, озюнинъ барлыгъыны дуйдура. Бойле дереджеге режиссёр-саналаштырыджынынъ истегини, спектакльнинъ гъаесини анълап иришмек мумкюн. Актёр озь оюнынен иджадий севиесини ачыкъ-айдын косьтерди. Сейтабла Меметовнынъ акъикъий иджадий мектеби А.С.Пушкиннинъ «Саран пехлеван (рыцарь)» спектаклинде (бу спектакль къырымтатар санасында 100 йыллыкъ юбилейини къайд этти) башланды.
Онынъ иджрасында «Учь къуш…» тюркюсини толусынен эшитмеге истер эдим, чюнки онда къараман озь такъдири акъкъында толусынен айта биле. Бу Къурум ичине кирип оламагъан, Арзусына иришмеген, эвеллери мувафакъиетли инсаннынъ такъдири…
Мувафакъиетли инсаннынъ фа-джиасы! Къуветинъ олгъаны къадар йырла - бунынъ иле кучьлюсинъ. Чюнки дюнья дегирмен чархыдыр. Бу эр ким ичюн дерс олсун.
Батыр Тавшан (Батырша) - Эскендер Ислямов. Миллий сананынъ юкселеяткъан йылдызы. Умумен эр шей догъру косьтерильген: кучьлю огюнде къоркъу, менликнинъ ички къувети, кучюк адамнынъ адалетке ишанчы. Инсан адалетке озю ирише ве ильк талапны озюне къойгъанда, этрафындаки дюнья денъишмеге башлай… Актёр озь ички къуветини сонъуна къадар нумайыш этмесе де, онъа пьесанынъ кетишаты ярдым эте. Э.Ислямов муэллиф яраткъан сюжетке догъру кирише. Нетиджеде, сейирджи Батыршагъа инанды - актёр мувафакъиетке иришти.
Роттор Соттор (Робот) - Рефат Сеит-Аблаев. Бакъкъанда къусаджагъынъ кельген образны яраткъан актёр ве режиссёрны алгъышламакъ мумкюн. О сюкюнет сакълагъанда биле арекетте, сананынъ къайсы кошесине бакъсанъ, оны коресинъ ве нефретленесинъ. Омюрде бойле персонажлар эр адымда расткеле. Олар къолунда акимиет олгъан адамларнынъ чанакъяларлары олып, акъча, имае, акимиетке якъынлыкъ дуйгъусы ичюн шейтангъа хызмет этмеге азыр инсанлардан. Роль усталыкънен иджра этильген.
Дарман Къачкъан (депутат) - артист Мурат Османов. Яш актёрнынъ мувафакъиетли роллеринден бири. Озюни ич сыкъмагъан персонаж. Онынъ якъын дюгенелери - юзьсюзлик ве арсызлыкъ къараманнынъ образында пек джанлы косьтерильди, амма актёр озь сёзлерини санада арекетнен аз нумайыш этти. Мен беллесем, актёр илериде буны тюзетир ве биз халкънынъ эсабына яшагъан яланджы депутатны арекетте корермиз.
Далгъан Алгъан (Тоймаз) - артист Энвер Билялов. Бир корюниште буюк маналы роль дегиль, амма талабына коре акъикъатнынъ менбасы олмагъа тырышкъан бу макътанчакъ омюр «сюлюги» ол-гъан персонаж буюк къувет иле косьтерильген. Э.Биляловгъа ялынъыз бир тевсием бар - онынъ янында санадашлары олгъаныны унутмамакъ. Умумен алгъанда исе бу мандатсыз депутат, эр кимге акъыл огретмеге акъкъы олгъан къады Хакъ ерини алмагъа тырыша. Сынъырсыз арсызлыкъ.
Илле Ийле (Тильки) - артист Расим Юнусов. Ойле бир ийлекяр тильки, иште. Актёр рессам киби фырчынынъ буюк-буюк сильмелеринен арекет кетенине образны яза, амма сёзсюз диалогларда эм санадашларнен, эм сейирджинен къонушма олмакъ кереклигини унута. Айнеджи Тильки ялынъыз спектакльнинъ ильк башында дегиль де, рольнинъ эсас эпизодларында да даима танылмакъ керек.
Бунынъ иле спектакльнинъ муим шейи - актёрлар ансамблине иришмек мумкюн. Актёрнынъ мисильсиз динамикасы Илле Ийленинъ образыны яшатмасына кучь къошар ве ийлекяр, саран къабар алыджы, инсанларнынъ дертлеринден озюне кяр чыкъармагъа алышкъан юзьсюзни косьтермеге ярдым этер.
Назлы Фият - актриса Зейнеп Ягъяева. Бу образда зенгин, дюльбер, енгиль кунь кечирмеге арзу эткен, амма омюр фелякетлеринден къорчаланмагъан ве яшамакъ ичюн озь намусындан вазгечкен къадынларнынъ такъдири косьтериле. Актриса озь ролюни енгилликнен ойнай, амма, теэссюф ки, озь ойнакълыгъынен алданып, онынъ инсан менлигини ашалагъан саниени къачыра. Озь намусынъ ичюн курешмек керек.
Сонъра о, эльбетте, кучюни топлап, образнынъ инкишаф эттирильмесинде буюк гъайрет косьтере. Онынъ оюны саналаштырманы яраштыра, актёрлар ансамблине джанлылыкъ къоша. Образнынъ мувафакъиети онынъ нефретли олмасындадыр. Актрисагъа даа зияде дженкявер, даа зияде къавгъаджы олмагъа тевсие этер эдим.
Сюйрен Къазыкъ (Безбаш) - актриса Алиме Бекирова. Бу образ козь огюнъде эр кес къол сюрткен «эльбез»ни джанландыра. Къаш-къырнынъ кольгеси олмакъ енгиль иш дегиль, бунынъ иле шахсиетини сакъламакъ даа да агъыр. Безбашнынъ да эсас вазифеси къобадан чыкъмакъ, амма онынъ арекетлери оны даа бетер гуняхларгъа далдыра. Актриса озь ролюнден сырат копюринден кечкен киби кече, умют этем ки, озюне къойгъан макъсадына етер.
Чонтакъ Ортакъ (Фирмач) - актриса Нияра Юнусова. Бир ба-къышта бу къадыннынъ эр шейи бар. О эм зенгин, эм хайриенен огъраша, о мувафакъиетли бизнес-вумен. Амма, не ичюндир, о да бу къобагъа тюшти. Оны эр кимни, эр шейни сатын алмагъа икътидары ол-гъан инсан киби корьмеге истер эдим. Бири-бирини таламагъа азыр олгъан «достлары» арасында онъа озь укюмдарлыгъында джанавар-джа эминлик етишмей. Бу эминликни косьтерсе, биз халкъ ве девлет бойнунда онъайтлы ерлешкен земаневий иш адамыны корермиз.
Азыр Токъмакъ (Тонъкъа) - актриса Сусанна Барабашева. Милис полковниги, джемаатны джинаетчилерден къорчалагъан органнынъ башы озю де бу джинаетчилерден артта къалмай. Къанунны огге сюререк, озю къанунны бозмакъ, къабар алмакъ, ялан айтмакътан са-къынмай, лякин къобагъа не себептен тюшкенини анъламай. Онынъ ичюн къабар бермегенлер джинаетчидир, оларнынъ такъдири белли… Образгъа бираз юзьсюзлик къошулса, силялы къурумлар мемурынынъ толу сурети оладжакъ.
Спектакльде даа эки образ мевджут. Бу Мелек - актриса Айше Къубединова ве Джин - актёр Мидат Халилов. Режиссёр тарафындан пек мувафакъиетли саналаштырылгъан образлар.
Инсан даима элял ве арам арасында булуна, онынъ арекетлери къайсы тарафкъа буруладжагъы ялынъыз озюне багълы. Шейтан даима инсан янында, оны сынай. Озь-озюнъе садыкъ олмакъ, гуняхкъа далмамакъ къолай дегиль. Мелек ве Джин эр бир адамнынъ джаны ичюн курешелер, бу серс, мында тюшкенлер эписи гуняхкяр ол-гъан къобада биле бу куреш токътамай. Бу къалын таш диварлардан да Ярыкъ кече биле, хаинликнинъ, юзьсюликнинъ сонъки дереджесине чыкъкъан джинаетчининъ тёвбе этмеге акъкъы бар. Алланынъ къудретине, рахман ве рахимине сёнмез ишанч акс эттириле.
Къавгъа-шаматалы левхаларны айрыджа айтып кечмеге истейим. Олар спектакльнинъ ичинде пек табиий косьтерильген ве арекетке ярашыкълыкъ къошалар. Бойле къапалы ве бойле шахыслар топлангъан ерде къавгъа илле ола билир. Менимдже, бойле эпизодларгъа даа зияде дикъ-къат айырмакъ, атта оларны чокълаштырмакъ лязим.
IV
Бойлеликнен, санада чалышкъан актёрлар, сценограф ве балетмейстернинъ ишлерини корьдик, амма бу спектакльге кельген сейирджи насыл теэссурат алгъан экен? Эр бир саналаштырув бизим, теэссюф ки, екяне театримизде миллий театр аньанесининъ инкишаф этильмесини косьтере. Бу аньане насыл олмакъ кереклиги акъкъында бир фикирге келинмеди, чюнки бир театрнинъ эсасында миллий театр мектебини яратмакъ мумкюн дегиль. Амма эглендириджи театрге коре гонъюльдешлик театри эйи олгъаныны козь огюне алсакъ, меним фикримдже, бу спектакль театр аньанесининъ догъмасына буюк сильтем ол-гъаныны коремиз.
Эки саат къадар девам эткен спектакль бир аньде биткен киби олды. Сейирджилер ве актёрлар бу вакъыт ичинде санки бир кевде киби яшадылар. Зал санада олгъан арекетлерге гонъюльдеш эди, олып кечкен вакъиаларны къабул этти ве эльчырпмаларнен джевап къайтарды. Сёз - джанлы бир менба, о театрнинъ эсас силясы ве манасы, шу куню исе онынъ къоджаманлыгъы мисильсиз эди.
Залдан чыкъкъан сейирджилернинъ лакъырдыларына къулакъ астым. Лякъайд инсанлар олмады, базылары спектакльни музакере этип чыкъа, базылары тюшюнджеге далып чыкътылар.
Кириште тургъан эки эр кишининъ лафларына динълендим. Буюги: «Акъча тапып бу сюжетке кино чыкърылса, яхшы олур эди», - деди. Яшчаракъ сою: «Бу къобагъа тюшсенъ, мытлакъа спонсор тапарсынъ», - деп кульди. Янларындан кечкен бир яш къадын онъа айланып, сесинде къоркъу иле: «Алла сакъласынъ, бойле дешетли къобагъа тюшмектен», - деди.
Бу субетнинъ аджайип ери шунда ки, эписи лакъырдылар ана тилимизде алып барылды. Санки гонъюль темизлеген бу спектакль инсанларнынъ ичинде даа белли олмагъан бир «тел-лер»ге тийип кечти.
Театр бизим халкъымызгъа даа чокъ синъмеген, лякин энди кире башлагъан менфий чизгилер акъкъында тариф этти, бу адиселерге къыймет кести ве: «Адамлар, токътанъ. Тюшюнинъиз. Бизни йыкъаджакъ гуняхларгъа далманъыз!» деген киби олды.
Иса Абдурамангъа айры тешеккюр айтмагъа истейим. Онынъ истидаты ве режиссер Рефат Сеит-Аблаев саналаштырмасында бу муреккеп ве меракълы пьеса биз ичюн бир бахшыштыр.
Сейирджи ве газет окъуйы-джыларына «Къоба» спектаклине бармакъны тевсие этем. О акъыл-фикир ичюн гъыда.
Меселелер акъкъында биз ачыкъ айтмакъ керекмиз. Бугунимиз ве келеджегимиз бизим шимдики дюнья бакъышымыз ве сечимимизге багълы. Эр кес сагъ олсун!
Сейтабла МАМУТОВ,
режиссёр.
Фикирлер
Фикирлеринизи языныз