1-июнь - БАЛАЛАРНЫ КЪОРЧАЛАВ ХАЛКЪАРА КУНЮ
25-нджи майыста Багъчасарай шеэринде район балалар кутюпхане бинасында бутюнкъырым «Аиле дегерликлери» адлы теткъикъий ишлернинъ ярышы олып кечти. Оны Зарема ханым Хайрединованынъ реберлигинде «Козь айдын» ресурс-хаберлер меркези тешкилятландырды.
Украинадаки «Babyciti» ширкетининъ ресмий векили (мудири - Э.Тупиков) тедбирге маддий ярдым косьтерди. Юкъарыда анъылгъан ярыш 2007 сенеси «Сохранение крымскотатарского культурного наследия путем внедрения мультимедийных технологий в образовании» лейихасы черчивесинде тесис этильди. Биринджи бойле ярыш кечкен сене Эски Къырым шеэринде олып, АКъШ «Корпус Мира» грантлары программасынынъ къолтутувы иле отькерильди. Ярышнынъ мевзусы боюнджа эр бир аиледе сакълангъан неснелер (мектюплер, фото, йыр, турмуш эшьялары ве иляхре), къартбаба-биталарнынъ халкъ тарихынен багълы меракълы икяелери - несильден несильге кечирильген дегерликлер ола биле.
З. Хайрединова айткъанына коре марама, феслернинъ ве башкъа эшьяларнынъ тарихыны язып, оларны Интернет вастасынен Виртуаль музейде ерлештирмек мумкюн. Ярышларда иштирак эткен теткъикъий ишлернен бу музейде таныш олмакъ мумкюн (сайтнынъ адреси: www.museum.crimeancraft.com). 
Ярыш балаларда ватанперверлик дуйгъуларыны, урф-адетлерге урьметни тербиелемек, миллий медениет ве тарихкъа мерагъыны инкишаф этмек, интернет вастасы иле теджрибенен пайлашмакъ, дизайн истидатыны инкишаф этмектир.
Экинджи лейихада Акъмесджит, Кезлев, Эски Къырым, Акъмесджит, Къарасувбазар ве Багъчасарай районларындан кельген талебелер темиз ана тилинде озь теткъикъий ишлерини такъдим эттилер. Энъ уфакъ иштиракчи Юнус Юнусов эр кесни озюнинъ бильгиге ынтылувынен, джиддийлигинен тааджиплендирди ве дигер мектеплернинъ сонъки сыныфларында окъугъан талебелернен бир сырада озь ишини теткъикъ этти.
Абдулла Эмиралиев (Алма-Тархан, 2-нджи умумтасиль мектебининъ 9-нджы сыныф талебеси) «Эски фоторесимлер коллекциясы акъкъында», Эльмаз Асанова (Эски Къырым, 2-нджи умумтасиль мектебининъ 6-нджы сыныф талебеси) «Улу китап», Мелья Кемалова (Эски Къырым, 2-нджи умумтасиль мектебининъ 6-нджы сыныф талебеси) «Мукъаддес Къураннынъ къапы», Майде Османова (Багъчасарай районы, Верхоречье умумтасиль мектебининъ 6-нджы сыныф талебеси) «Намазлыкъ», Селим Эскендер огълу Ильясов (Къарасувбазар, 3-нджи умумтасиль мектебининъ 7-нджи сыныф талебеси) «Меним сайгъылы ве урьметли эдждатларым», Сусанна Ибраимова (Багъчасарай районы I-III басамакълы Аджы-Болат умумтасиль мектебининъ 11-нджи сыныф талебеси) «Намлы курешчи» киби ишлерини такъдим эттилер.
Меним байлыгъым
Кезлевдеки 18-нджи мектепнинъ 9-нджы сыныф талебеси Ленера Меметова «Меним байлыгъым» деген теткъикъий иши акъкъында бойле айта: «Аиле дегерликлери» конкурсында иштирак эткен сонъ, мен эски шейлернен меракъланмагъа башладым. Бутюн сой-сопларым акъкъында сораштырдым. Нетиджеде чокъ меракълы, къыйметли шейлерни таптым. Оларнынъ арасында: даре, эки Къуран, дин китабы ве шербенти. Эр бир шей озюндже аджайип ве меракълы ве, эльбетте, айры-айры дикъкъаткъа ляйыкъ.
Даре - махсус азырлангъан агъач къаснакъкъа къой, эчки яки балыкъ териси тарттырылып япыла. Къаснакънынъ четлери оюлып, анда тёгерек этип кесильген езден учь-дёрт чифт зиль пекитиле. Къаснакънынъ озю эмен агъачындан къайырылып япыла. Даре чалув усталыгъы дареджиден буюк истидат талап эте. Даре чалув хусусан Къырымнынъ чёль тарафында зияде къулланыла, онсыз ич бир тантана, ич бир джыйын кечмей эди».
Юнус Юнусов Акъмесджиттеки Украин мектеп-гимназиясынынъ 3-нджи сыныф талебеси, «Бешуй риваетлери» деген ишини бойле изаатлай:
«Эр бир къорантанынъ озь дегерликлери бар. Бу дегерликлер медениет, тербие ве дюньябакъышларгъа багълыдыр. Аиле азалары баба-деделеринден насыл тербие корьселер, насыл шейлерге даа чокъ эмиет берселер, иште, бойле шейлер аилелерде дегерлик олып къала.
Кечкен сене эски бир дегирмен акъ-къында икяе эткен эдик. Дегирменден гъайры, къорантамызда битамлар токъу-гъан марамалар, эски Къазан басмасы иле Къуран-и-Керим, арап язылары иле диний китаплар сакъланып къалгъан. Амма бу сефер мен эшья олмагъан бир шей акъкъында айтмагъа истейим. Мевзунынъ ады: Бешуй риваетлери.
Акъмесджиттен тыш 18 км узакълыкъта, дагъ ичинде Бешуй кою ерлешкен. Бу кой шимди ер юзюнден силинген. Койде беш буюк джами олгъаны ичюн ады Бешуй олгъан. Койнинъ тарихы бинъ йылгъа якъындыр. Онынъ дёрт мааллеси олгъан: Ашагъы маалле, Юкъары маалле ве эки дане Къаршы маалле. Къартбабамнынъ айткъанына коре, эски заманларда анда бинъден зияде къоранта яшагъан экен. Халкъымыз биринджи Джиан дженкине, ачлыкъларгъа огърагъанындан сонъ койнинъ эалиси 200-300 къорантагъа-дже эксиле. Койнинъ халкъы багъчаджылыкъ, экинджилик, тютюнджилик ве айванасравджылыкънен огърашкъан экен».
Топракъ къокъусы
Доброе умумтасиль мектебининъ 9-нджы сыныф талебеси Гузель Умерова «Топракъ къокъусы» адлы ишини такъдим эткенде, бойле деди:
«Не де гузель къокъуй эр якъ;
Къокъуй чёль, къыр, чечек, гуль…
Ягъмурдан сонъ къокъуй топракъ,
Къокъу север эр гонъюль.
Мен Мамут-Султан коюндеки умумтасиль мектебинде окъуйым. Кечкен сене ана тили оджапчемиз Ление Вели къызы Балич 18-майыс арфесинде бизге Экинджи Джиан дженкинде иштирак эткен аиле азаларымыз, сой-сопумыз акъкъында малюмат топлап кельмекни теклиф эткен эди. Айны шу заманда ватандашларымыз тарафындан тешкиль этильген автоюрюш отькериледжегини бильген эдик.
Сонъ анълагъанымызгъа коре, бу автоюрюш Партенит къасабасынынъ баш мейданында екюнленип, шу мейданда бутюн джемаатны топлап, дженкке озгъарылып къайтмагъанларнынъ ве 1944 сенеси майыс 18-де гъурбетликке ёлланылгъан, анда хасталыкълардан, ачлыкътан вефат эткен ватандашларымызнынъ рухуна дуа этильмеси козьде тутула экен. Лякин кельмешеклер ёлны къапатып, «В Партените до войны татар не было» деген яланларны айтып, кимсени койге йибермегенлер. Мен исе, Лютфие къартанам партенитли олгъаныны биле эдим ве окюнчим ичиме сыгъмайып, эвге келип анама айттым. Лютфие къартанам энди рахметлидир. Лякин анама чокъ шей акъкъында айткъан ве къалдырып кеткен.
Анам сандыкътан махсус япылгъан балабан бир конвертни чыкъарды. О конвертнинъ ичинде къартанамнынъ агъасы Экинджи Джиан дженки иштиракчиси, Советлер Бирлиги къараманы Абдуль Тейфукъ акъкъында топлангъан, сарарып къалгъан газетлер, веси-къалар да бар эди».
Бакъыр джезве
Эски Къырым, 2-нджи умумтасиль мектебининъ 6-нджы сыныф талебеси Шахсне Дегерменджи «Бакъыр джезве» мевзусы боюнджа ишинде аилевий джезве акъкъында икяе эткен:
«Маден сюслю-амелий санатнынъ классик материалы деп эсаплана. Савут-саба, мерасим эшьялары яхут куньделик турмуш эшьялары, силя, къуюмджылыкъ ишлерини анъгъанда, маденнинъ ерини башкъа ич бир шей тутып оламай.
Эснафлар инкишаф этмеге башлагъан девирлерден итибарен къырымтатарларнынъ маденни бедиий ишлев санаты да озь аньанелерине, озь мувафакъиетлерине малик олды. Къырымтатар усталарынынъ къолу астындан чыкъкъан маден эшьялар озь шекиллерининъ чешитлиги ве озьгюнлигинен, махсулатнынъ юксек кейфиетли олмасынен айырылып тура ве бунынъ саесинде экспорт малы сыфатында эм шаркъ, эм гъарп мемлекетлерине ёлланыла эдилер. Шеэрлернинъ осьмеси маденден файдалангъан сааларнынъ, кенишлемеси исе кутьлевий эснаф истисалынынъ инкишафына сильтем бердилер.
Айны вакъытта, Къырымда мевджут ол-гъан маден кульче ятакълары эм де дигер улькелерден гъает буюк микъдаргъа кетирильген бакъыр кульче, дигер ренкли маденлер де бедиий маден эснафларынынъ аякъкъа турмасына себепчи олды.
Эснаф бирлешмелери тар ихтисаслы эдилер. Меселя, тюфекчилер, чиленгирлер, бакъырджы ве къалайджылар - эписи айры-айры чалыша эдилер.
Къырымтатарларнынъ маденден ясалгъан эшьялары шекиль ве тайин джеэтинден чешит тюрлюлер. Мисаль оларакъ, легенлер, текнелер, тепсилер, чанакълар, фильджанлар, къаделер, мешребелер, тавалар, мангаллар, сылапчылар, синилер, сааньлер ве саирелерни кетирмек мумкюн.
Бакъыр - къырымтатарларнынъ севип къуллангъан материалы эди. Бакъырдан савут-саба, шамдан ве къандиллер, амам та-къымлары ясала тургъан. Бакъыр сыджакъны яхшы кечиргени ичюн ондан чешит-тюрлю къазанлар да япылып, бу къазанларнынъ ичи кимерде бир исе, тышы да мытлакъ къалайлана эди.
Къырымтатар куньделик омюринде ве мерасимлеринде ишлетильген бакъыр яхут джез эшьялары онъайтлы ве саф олмакънен берабер, уджуз да ола эдилер. Шу себептен бойле савутны эалининъ ашагъы ве орта къатламлары да сатын ала биле эдилер. Къырымтатар задекянлары исе кумюш эшьялардан файдалана тургъанлар. Къырымтатарларнынъ маденден ясалгъан савутлары озьлерининъ функционаллиги ве дюльбер тышкъы корюнишинен айырылып тура эдилер.
Къырымтатар миллетининъ зенгин бильги, аньане ве зенаатларынынъ сырасында бакъырджылыкъ эвель-эзельден буюк эмиетке малик эди. Бакъыр савутлар эр бир къырымтатар эвинде булун-гъан.
Джезве эр кеске белли олгъан савутлардан биридир. Халкъымыз тарафындан пек севильген ве кутюльген адетлерден бири - къаве ичмек адетидир. Къырымтатарларнынъ къавеге олгъан мунасебети де айны шекильде бир аньане олып кельгендир. Халкъымыз арасында къаве энъ чокъ ичильген ве севильген бир ичимликтир. Мусафир кельсе, къонакъбай оны урьмет этип, софрагъа отурта, дегирменни къолуна алып, къаве чеке, джезведе пишире, истекке коре, сют я да къаймакъ къоша. Амма къаве ялынъыз мусафир кельгенде дегиль де, асылында эр вакъыт ичилип кельгендир.
Бизим къорантамызда эвель заманлардан сакъланып къалгъан бир джезве бар. Бу джезвенинъ саиби меним къартанам эди. О, 1877 сенеси Судакъ районынынъ Къапсихор (шимди Морское) коюнде догъа. Онынъ ады Фатиме Рамазан къызы Аблязова экен. Балалыкъ чагъы бу дюльбер койде кече. Йыллар оте, Фатиме етишкен къыз ола. 1894 сенеси о акъайгъа чыкъа. Олар пек муаббет яшай ве докъуз балалы бир къоранта олалар. 1898 сенеси къартанам бакъырджы усталардан бу джезвени юзюмге денъиштирип ала. Бакъырдан япылгъан бойле бир джезведе къаве яхшы копюклене ве лезетли ола».
Озь ишлерини косьтергенде, балалар тарихчы, медениетчи, программист, журналист мутехассыслыгъынынъ инджеликлерини косьтерген эдилер. Эм ярышнынъ тешкилятчылары, эм ана-балалар, эм иштиракчилер озь ана тилине, ана топрагъына олгъан самимий севгисини беян эттилер. Биринджи ерни Юнус Юнусов, Ленера Меметова ве Гузель Умерова къазандылар. Эр бир иштиракчи бахшышларнен такъдирленди. Ярыштан сонъ балалар Хансарай музейине зиярет эттилер ве эксурсоводгъа къадимий сарайнынъ тарихы акъкъында ана тилинде икяе этмесини истедилер.
 |
 |
 |
Ярышны
Гульнара АБИЕВА козетти.
Фикирлер
Фикирлеринизи языныз