Верем хасталыгъы хавфы неден ибарет?
30 Июля 2008 | Дигер
Украина бир къач йылдан берли верем хасталыгъы даркъалмасында Авропа боюнджа Русиеден сонъ экинджи ердедир.
Мемлекетте 1995 сенесинден башлап, бу хасталыкънынъ эпидемиясы илян этильди, бу энъ даркъалгъан ве олюмге кетирген юкъунчлы хасталыкъларнынъ бирисидир.
Верем хасталыгъы бутюн дюньянынъ буюк ве агъыр тиббий-ичтимаий меселесидир. Эр йыл дюньяда бу хасталыкътан 10 миллион адам азап чеке, олардан учь миллионы вефат эте.
Сонъки вакъытларда чешит мемлекетлерде СПИД эпидемиясы, яшайыш севиеси тюшкенинен багълы верем, микобактериоз ве мантарпичим хасталыкъларынынъ чокълашувы къайд этиле.
Украинада вазиет ярамай. Хаста адамларнынъ сайысы бутюн эалининъ 1,4 файызыны тешкиль эте. Олюм косьтергичлери юкселе. Хаста адам яшагъан ерде булунмакъ ашлав япмагъан ве акъджигер хасталыкъларына огърагъан балаларгъа пек хавфлыдыр.
Теэссюф ки, Къырымда кечкен йылларнен тенъештиргенде, верем хасталыгъындан азап чеккен балаларнынъ сайысы он файызгъа артты.
Бугунь верем хасталыгъы себебинден яшлар олелер. Эгер 2006 сенеси Къырымда 445 адам ольген олса, 2007с. - 477 олюм къайд этильди. Энъ ярамай вазиет Акъмесджит, Керич, Ялта, Багъчасарай, Сакъ, Къурман районларындадыр.
Хавфлыкъкъа да алышув пейда ола….
Хасталыкънынъ себеплери чешит: тиббий-биологик, эпидемия, джогърафия (этник), джыныс-чагъы, ичтимаий, зенаат. Яни хасталыкънынъ даркъалмасына миграция джерьянлары, алчакъ медений севие, ярамай маддий-турмуш шараитлери, емекнинъ кейфиетсизлиги, эмекнинъ зарар кетирген шараитлери, апсханелернинъ шараитлери ве иляхре тесир эте.
Бундан гъайры, фтизиатрия хызмети озь вазифесини бутюн колемде эда этмей, чюнки бу куньлерде малие теминлеви етерлик дереджеде дегиль (ихтияджлар тек 30-40 файызгъа малиенен теминлене). Донатмалар да етишмей.
Биз де бу мемлекетте яшап, мевджут вазиетнинъ иштиракчилери оламыз. Теэссюф ки, семетдешлеримиз арасында да ойле хаста адамлар, атта балалар бар. Тиббиятта огюни алувгъа буюк эмиет бериле.
Ойле хавфлы юкъунчлы хасталыкънынъ огюни алмакъ ичюн не япмакъ керек ол-гъаныны биз фтизиатр Эльвира ханым Халиловагъа мураджаат эттик.
-Эльвира ханым, озь акъкъынъызда айтынъыз… Фтизиатриянен насыл огърашмагъа башладынъыз?
-Къорантамыз кечкен асырнынъ алтмышынджы йылларында ватанымызгъа авдет олды. Бабам Фикрет Халилов миллий арекет иштиракчиси, халкъымызнынъ акъ-укъукълары тикленювинен огърашты. Мен Акъмесджитте 1987 сенеси он экин-джи мектепни битирдим. Музыка мектебинде де окъудым.
Балалыкътан эким олмагъа истей эдим. Тиббият институтыны битирген сонъ, он эки йылдан берли джумхуриет веремге къаршы диспансерининъ поликлиника болюгинде чалышам. Бизде чокъ семетдешлеримиз чалышалар.
-Фтизиатрия саасында чалышкъан эким озюни хавф астына къоя. Я сиз хавфны дуясызмы?
-О къадарлыкъ дуймайым, ойле хаста адамларнен огърашкъан тиббият хадимлери олмакъ лязим. Эбет, биз юкъунчлы хасталарнен къонушамыз, лякин бу зенаат къонушувы. Бу къонушув девамлы дегиль, эбет, тиббият хадимлери де хасталаналар, лякин оларнынъ файызы юксек дегиль.
Украинада верем хасталыгъына къаршы программа арекет эте. Бу программа боюнджа экимге кельгенде, хаста адам маска киймек керек. Экимлер, умумен, меселени ачыкъ-айдын анълайлар, мевджут хавфсызлыкъ къаиделерини эда этелер.
-Къырым халкъы арасында верем хасталыгъына огърагъанларнынъ сайысы чокъмы?
-Статистика боюнджа къадынларнен тенъештиргенде эркеклер сыкъча хасталаналар. Эсасен эмекке къабилиети олгъан 29-50 яштаки адамлар бу дертке огърайлар.
Хаста адамлар арасында къырымларнынъ сайысы къарарнен секиз-он файызны тешкиль эте. Лякин бу сайыгъа, мисаль ичюн, азербайджанларны да къошалар. Умумен алгъанда, бу ичтимаий джеэттен зайыф адамлар. Семетдешлеримиз арасында бугунь эвсизлер (бомж) бар, олар чешит юкъунчлы хасталыкъларнен хасталар. Я да башкъа мисаль, бир аиледе ана-баба афьён даркъаткъаны ичюн апсханеде отура. Балаларыны интернаткъа бердилер, бирисинде тиббий тешкерюв япкъанда верем хасталыгъыны таптылар.
Дикъкъаткъа ляйыкъ ери шу ки, халкъымыз балаларны янъгъыз къалдырмай, ойле балалар интернатта чокъ вакъыт яшамайлар, оларны сойлары озь къоранталарына алалар.
-Верем хасталыгъынынъ даркъалувына не тесир эте?
-Яшайыш севиеси, ичтимаий меселелер, ВИЧ юкъунчынынъ пейда олувы ве афьён ичмек верем хасталыгъына огърамакъны тезлештире. Эр кес биле: пара олгъанда, мисаль ичюн, эски шеэрде афьённы сербест сатын алмакъ мумкюн. Афьёнлар ве сербест джынсий мунасебетлер ВИЧ юкъунчынынъ биринджи себеплери. Семетдешлеримиз арасында, теэссюф ки, бойле юкъунчлы хаста инсанлар бар.
Земаневий коммуникация васталары, атта телеяйынлар яшларгъа сербест джынсий яшайышны тешвикъат этелер. Бугунь ВИЧ юкъунчыны нормаль къоранталарда расткетирмек мумкюн. Мисаллер кетиреджем. Яш йигит эвленмек къарарына кельген. Келин алчакъ гонъюлли, тербиели, намуслы къыз. О акъайгъа чыкъып, бала догъурмагъа истей ве къадын консультациясына джедвельге языла. Анда ондан анализ алалар ве ВИЧ юкъунчы тапалар. Себепчи - яш акъайы. О тойдан эвель, сербест джынсий мунасебетлерде булунып, ойле юкъунчкъа огърады. Мутехассыслар тасдикълавына коре бу юкъунчкъа огърагъанларнынъ алтмыш файызы джынсий (половой) усулнен хасталана.
Бу меселе бизим семетдешлеримизге де аит
Бунынънен берабер къырым халкъы ерлештирюв, абаданлаштырув меселелерини сонъунадже чезмеди. Эр бир аиледе керекли дереджеде ичтимаий-икътисадий шараитлер, толу емек (полноценное питание) ёкъ. Лякин сонъки йылларда семетдешлеримиз ерли муитте алышкъанлыкъ (адаптация)ны кечтилер. Олар ичтимаий, адлие ве башкъа яшайыш сааларында бильги алалар. Санаторийлерге кеткен семетдешлеримизнинъ сайысы да чокълаша. Адамлар ерлешмек, чалышмакъ дегиль де, раатланмагъа башладылар. Балаларыны тедавийлемеге, раатланмагъа ёллайлар. Эвель базы семетдешлермизге тиббий косьтергичлерге коре, санаторийлерге ёлламакъ теклиф этильгенде, ред эте эдилер, бугунь разы олалар.
Лякин ичтимаий адаптациягъа цивилизациянынъ етишмемезликлери зарар кетирелер. Къарышыкъ къоранталарда догъгъан балалар сыкъча азап чекелер. Бу къоранталарда догъгъан балалар рухий джеэттен аз къорчалангъан, чюнки сонъунадже олар ичюн кимсе месулиет чекмей.
Бизим вазифемиз - тевсие бермек
-Эгер къорантада верем хасталыгъы пейда олса, онъа менфий мунасебет ола биле, чюнки о башкъалар ичюн хавфлыдыр. Башкъа тарафтан хаста адамларны ярдымсыз къалдырмакъ инсаниетсизликтир. Амелият нени косьтере?
- Верем хасталыгъына огърагъан ильк вакътында янында олгъан адамлар ичюн зарар олмай. Бунынъ ичюн тиббий козетюв (профосмотр)нынъ буюк эмиети бар, лякин чокъсу алларда адамлар флюорография кечмелерини мураджаат эткенде, гъадапланалар. Бу догъру дегиль. Янъы хасталангъан адамда шикяетлер олмай, о атта оксюрмей, тек акъджигерлеринде уфакъ денъишмелер ола. Бу вакъытта оны тедавийлемек де енгиль ола.
Эгер бу хаста экимнинъ тевсиелерини эда этсе, бир айдан сонъ онынъ янында олгъан адамлар ичюн хавфы олмай. Эгер инсан озь хасталыгъы акъкъында бильмесе ве къоранта азаларынен къонушса, гигиена къаиделерини эда этмесе, савуты айыры олмаса, булар эписи янында яшагъанлар ичюн ярамай. Хаста инсанны бутюнлей айырып ташламакъ (изоляция япмакъ) керекмей, айры бир яхшы еллетильген ода керек.
Биз дезинфекция васталарыны ве турмуш тевсиелерини беремиз. Эльбетте, эр бир адамгъа ойле диагноз буюк стресстир. Бугуньки куньлерде тек биичтимаий адамлар (асоциальные слои) дегиль, нормаль адамлар хасталаналар. Мисаль ичюн, иш адамлары арасында ойле юкъунчлы хасталыкъ даркъамагъа башлады.
Себеплери белли: олар даима чалышалар ве стресс вазиетинде олалар, керек вакъытта ашамайлар, чокъ адамларнен къонушалар. Бунынънен берабер, эгер акъджигер хасталыкълары олса, веремге огърамакъ пек енгиль.
Къоранта экиминен къонушмакъ керектир. Хаста адамдан сакъынмакъ дегиль де, онъа къолтутмакъ керек. Экимнинъ тевсиелерини эда эткенде, хаста адамнен ян-янаша яшагъанлар бу юкъунчнынъ огюни алмакъ мумкюнлер. Оларгъа да профилактик тедавийленюв тайинлене.
Бизим вазифемиз - тевсие бермек. Инсан кабинетте эшиткен бизим тевсиемизни озь севие, интеллект ве ахлякъына коре хулясалар чыкъара. Базы хаста адамларнен биз якъын къонушамыз. Лякин ойле адамлар аз.
-Земаневий верем хастылыгъы бу недир? Онынъ огюни алмакъ ичюн не япмалы?
-Биринджиден, шахсий гигиена къаиделерини эда этмек. Оны эр кес биле, лякин бу энъ муим шарт. Бундан гъайры нормаль емек, сагълам яшайыш тарзы ве зарарлы адетлерни (афьёнджылыкъ, тютюн, алкоголь) ёкъ этюв-бу хавфнынъ огюни ала. Тютюн бу девлет рухсет эткен афьёндыр. Бу да алышкъанлыкъ ярата. Турмушта эр бир шей шахсий къулланувда олмакъ керек (в индивидуальном пользовании). Озь яшайышындан мемнюн олмасы (моральное удовлетворение) чокъ муим. Инсан яшайышта макъсат къоймакъ ве оны омюрге кечирмек керек.
Гульнара АБИЕВА субетлешти.
Фикирлер
Фикирлеринизи языныз