Баарь байрамлары арасында майыс айынынъ 5-6 куньлери отькерильген Хыдырлез байрамыны къайд этмек мумкюн. Сонъки йылларда эвельки вакъыткъа бакъкъанда халкъымыз бу байрамны кенишче отькермеге башлады. Концертлер, байрам тедбирлери кечириле, кой-къасабаларда джемаат топланып, дуалар окъуй, къалакъайны тыгъырталар, шенъленелер. Бойле суретте ватандашларымыз Хыдырлезни къаршылайлар. Хыдырлез насыл байрам экен? Бу байрам акъкъында белли этнограф Рефат КЪУРТИЕВнинъ “Крымские татары: этническая история и традиционная культура” адлы китабындан парчаны окъумакъны теклиф этемиз.
Хыдыр ве Ильяс
Хыдырлез байрамында къырымларнынъ муреккеп этник тарихы ифаде олуна. Чёль тарафлы къырымлар Хыдырлезни Тепреч, деп адландыралар. Хыдырлез байрамы адетлеринде халкъымыз динининъ, ичтимаий омюрнинъ ве ходжалыкъ фаалиетининъ менбалары козетиле. Байрам къуралай (май) айынынъ 5-6 куньлери къайд этиле. Хыдырлезден сонъ ичтимаий йыл башлана. О эки девирге болюне.
1.Хыдырлез байрамындан сонъ ишчилерни уджретли япмагъа (наем рабочих) башлав ве Къасым (Къасым (арап.) — делитель) куню, яни ноябрьнинъ биринджи джума куню уджретликтен бошатув. Къасым куню православ христианларда эвлия Дмитрийнинъ кунюнен бир келе.
2.Уджретликтен бош олгъан вакъыт (ноябрьнинъ биринджи джума кунюнден Хыдырлез байрамы биткендже). Хыдырлез байрамы къайд этильген сонъ, Къырымнынъ чобанлары айванларны язлыкъ яйлаларына отлатмагъа айдайлар (Карабиге, Ай-Петриге, Роман-Къошкъа ве башкъа).
Хыдырлез байрамынынъ ады эки мусульман эвлиянынъ – Хыдыр ве Ильяснынъ адларындан ибарет. Олар акъкъында чокъ эфсанелер бар. Хыдыр, я да Хыдр (арапча ал-Хидр я да ал-Хадир, Хизр, Хадрати Хизр, Ходжа Хизр) – ислям эвлиясы, азизи. Къуранда къайд этиле ки, Хыдыр динни теблигъ этиджи ве Аллах тарафындан онъа эбедий омюр багъышланды. О мусульманларда Аллахкъа иманы олмасына къолтута, денъизде богъулаяткъанларгъа ярдым эте, янгъынларны сёндюрмеге ярдым косьтере, хырсызлыкълардан ве ярамай джынлардан, шейтандан къорчалай. Аллах онъа къолтута ве догъру къарарны чыкъармагъа ярдым эте.
Эвлия Ильяс Инджильде (Библия) анъылгъан пейгъамберлерден бири. Риваетлерге коре, Аллах онъа кок гудюрдиси узеринде акимиетни берди. О чокъракъларны къоруй, айванларны къорчалай. Ильяс ве Хыдыр даимий суретте бутюн дюньяда сеяат этелер, адамларгъа ярдым косьтерелер. Хыдыр ер курресини сагъ тарафтан, Ильяс исе сол тарафтан сеяат этмеге башлайлар. Олар мусульманлар топрагъынынъ ходжалыкъ ишлери биткен, табиат гъайрыдан ачылгъан ерде бири-биринен расткелип корюшелер. Къырымда бойле кунь Къуралай, я да Хыдырлез (майыс) айынынъ 5-6 куньлери сайыла. Вакъыт кечтикче бу байрам тек Хыдыр келювинен багълы оларакъ къайд этильген.
Мусульман мифологиясында Хыдырны баарь чечеклерининъ ресимлери олгъан ешиль, я да беяз узун плащ, джуббе, башына къалпакъ кийген, ешиль шарф байлагъан адам оларакъ тасавур этелер.
Хыдырлез байрамынынъ къайд этилюви
Байрам арфесинде эв бикелери эвлерини яхшы этип джыйыштыралар, чюнки эфсанелерге коре, Хыдырлез пусюр эвлерни зиярет этмей. Эгер де юклю къадын бу аньанени бозса, о баланы догъургъанда къыйнала-джакъ, деп эсаплана. Акъшам эв бикелери къалакъайны, кобетени пиширелер.
Койлерде джами янында яшлар атешни якъмагъа азырланалар. Акъшам бу ерге бутюн кой сакинлери, эр кишилер, къадынлар балаларынен топланалар. Акъшам намазындан сонъ, койнинъ энъ урьметли сакини атешни якъа ве биринджи бу атешнинъ устюнден атлай. Онынъ пешинден атеш устюнден акъайлар, сонъра, йигитлер ве огъланлар атлайлар. Атлаяткъанда бойле айталар: “Агъырлыгъы явургъа, енгиллиги озюме”.
Сонъра акъай кишилер кетелер, къадынлар, къызлар, къызчыкълар къалалар. Бу вакъыт ичинде атеш бираз сёне ве къадынлар онынъ устюнден атламагъа башлайлар. Башта эсли-башлылар, сонъра яш къызлар ве кучюк къызчыкълар атлайлар. Базы бир койлерде атешлерни эр бир эвнинъ огюнде якъа эдилер.
Базы малюматларгъа коре, байрам арфесиндеки гедже балалар къоркъунчлы тюшлерден къоркъуп, беденлерине сарымсакъ якъалар, эв бикелери исе пенджере первазына (подоконник) бир авуч богъдай сепелер, айванларны арандан чыкъаралар ве оны козь тиймесин, деп тютюннен тютелер. Байрам куню саба намазындан сонъ, эв бикеси сыгъыр сагъа ве араннынъ къапусына сют сепе.
Шу куню эр бир къоранта терек отуртмагъа тырыша: акъайлар — алма терегини, къадынлар—армут терегини. Я да чечеклерни, гуллерни сачалар. Бу байрамны къырымлар эсасен ачыкъ табиатта, чокъракълар янында кечире тургъанлар. Аланда, мейданчыкъларда эвельден салынджакълар тиклене. Къызлар салынджакъны гуллернен яраштыралар, салынджакъта салланалар. Къадын-къызлар бири-бирининъ устюне ешилликлер сепелер ве дагъдан ашагъы энелер (скатываются).
Байрамнынъ эсас къысымы — къалакъайны дагъдан тыгъыртмакъ. Эгер де къалакъай тёпе бетинен тюшсе, берекет яхшы ола-джакъ, эгер де, аксине, тюбюнен тюшсе, йыл берекетсиз оладжакъ. Эр ерде тюркюлер янъгъырай, эр кес ойнай, шенълик, кулькю. Акъай кишилер куреште къуветлерини сынайлар. Бу байрамда йигитлер ве къызлар бири-биринен танышалар, оладжакъ келинлерни бакъып сайлайлар. Умумий шенъ байрам хораннен екюнлене.
Дженюбий ялы бойлу къырымлар ялыдан денъизге къайыкъны тюшюре эдилер. Бу ал бойле кечирильген: огде къайыкъны алып кетелер, артта исе бирде-бир кимсе къум алып кете. Чокъ къум керекмей. Онынъ пешинден исе дуа окъуп молла кете, молла пешинден исе акъай кишилер. Къайыкъ арекетлерине ве дуагъа уйгъун яваш-яваш къайыкъ огюнде авуч-авуч къум сепелер.
Этнография материалларына коре, къырымларнынъ Наврез ве Хыдырлез баарь байрамларынынъ аньанелери, адетлери номай берекетни алмакъ, айванларнынъ сайысыны арттырмакъ макъсадынен табиат къуветлерине урьмет косьтерювге догърултылгъан. Бу адетлерде чифтчилик, бостанджылыкъ, айванасравджылыкъ медениетининъ хусусиетлери козетиле.
Хыдырлез акъкъында эфсане
Баарь. Багъчаларда тереклер ачты, тарлалар ве орманлар ешилленди. Табиат къыш юкъусындан уяна. Койлюлер Хыдырлез байрамыны къаршыламагъа азырланалар. Эр бир инсаннынъ бу байрамнен багълы озь умютлери бар.
Судакъ районы Къоз коюнинъ дживарында кимсеге корюнмейип яваштан Хыдырлез пейда олды. О озен ялысына якъынлашты, бетини ювды. Сув буллюр киби темиз, озен тюбюнде ташчыкълар корюне, сувда мавы кок акс олуна. Хыдырлез тюшюнди: “Гъалиба, кечке къалмадым”.
Хыдырлез дагъгъа минди ве этрафны козетмеге, кой сакинлери не акъкъында тюшюнгенлерине ве арз эткенлерине динъленмеге башлады. Дагъ этегинде чобан къой сюрюсини отлата, сокъачыкъта йылан сюйреклене. Чобан йыланны корип бойле тюшюнди: “Хыдырлез якъын олса керек, йылан сюйрекленип къача”.
Хыдырлез яш олгъанда, от устюнде отурып мызракъ(копьё)нен йыланны ольдюрди. О вакъыттан берли Хыдырлез келеяткъанда, йылан эр вакъыт ондан сюйрекленип къача. Чобан йыланны ольдюрмек ичюн таш котерди. Хыдырлез къычырды: “Йыланны ольдюрмектен, яланны ольдюр!”. Лякин чобан бу сёзлерни эшитмеди ве йыланны ольдюрди. Сонъра ах чекти ве тюшюнди: “Бельки, мен догъру япмадым. Аллах корьсин” (Аллах рассудит).
Ашагъыда, аланда койлюлер Хыдырлезни къаршыламакъ ичюн азырлыкъ корелер. Яш къой этинден кебаплар пишириле. Халкъ шенълене. Койлюлерден четте, ялчын къаяда (утёс), чыракъ янгъан ерде Къоз коюнинъ сакини Абибулла отура. Онынъ яш къадыны Хатидже яш байны севди.
“Хыдырлез, манъа ярдым эт, манъа байлыкъ бер ве мен Хатидженинъ севгисини къайтарырым!”, — деп тюшюне Абибулла. О юректен инанды: Хыдырлез кельсе, чыракъ ярыгъы онъа алтын хазинеси олгъан ерге ёл косьтерир.
Бирден бутюн этраф айдынлатылды, Хыдырлез пейда олды ве Абибулла бойле сёзлерни эшитти: “Сен мени корьмеге истединъми? Мен кельдим! Не ичюн мени чагъырдынъ билем. Акъылынъда тут: яшнынъ пешинден етип оламазсынъ. Беляны тек халкънен берабер кечире билирсинъ. Амма алтынны мен санъа беририм”.
Абибулла Хыдырлезни сонъуна къадар динълемейип, башыны чевирди ве узакъта ярыкъны корьди. Чалыгъа (кусты) чапты ве анда бир оба алтын тапты. Абибулла саранлыкътан пек чокъ алтын алды, аякълары оны зорнен тута эди. Зар-зорнен озь эвининъ къапусына барып етти: “Хатидже, мен кетирдим!” — деп къычырмагъа етиштирди ве бу ерде йыкъылып ольди. Хатидже исе о вакъытта озь севгилисинен эди…
Хыдырлез гъарип Абибуллагъа бакъты ве тюшюнди: “Олюм маскъаралыкътан яхшыдыр. Абибулла бу дюньядан кетти, башкъасы догъар, яшайыш гъайрыдан тиклене, тек Хыдырлез эбедий текрар келеджек”.
Койлюлер шенъленелер, Хыдырлезни къаршыламагъа азырланалар…
Фикирлер
Фикирлеринизи языныз