Инсаниетлик тарихында энъ дешетли дженк – Экинджи джиан дженки биткен сонъ чокъ йыллар кечти. Миллионлар эляк олгъанлар, чокъ бинълернен фаджиалы такъдирлер, сюргюн этильген халкълар… дженк акъибетлери але бугунь де дуюла.
Бугуньки куньгедже чокъсу адамлар о вакъытта гъайып олгъан (без вести пропавшие) сойларынынъ такъдирини бильмейлер. Оны мен тарихчы оларакъ билем: пек чокъ адамлар, архивлерде чалышкъаным ичюн, манъа озь сойлары акъкъында малюматларны тапмагъа мураджаат этелер.
Дюньяда даа олмагъан хызмет
Кеченлерде интернетте янъы Интернет-ресурс сайты пейда олды: дженк вакътында ве дженктен сонъ гъайып олгъан адамлар акъкъында малюматларны умумий компьютер джедвелине топламакъ (ОБД Мемориал); сайтнынъ адреси www.obd-memorial.ru
Ойле сайт (ресурс)нынъ яратылувы пек къуванчлы ве атта бекленильмеген хабер. Чюнки чокъсу адамлар совет деври ве дженк весикъалар Русиеде насыл ачыкълангъаныны яхшы билелер. Мисаль ичюн, кеченлерде теткъикъатчы Георгий Рамазашвили язгъан макъалесинде озь къартбабасы, дженкте учуджы олгъан ве гъайып олгъан Самуил Клебанов акъкъында дженк архивлеринде малюмат алмасынен багълы къыйынлыкълар акъкъында тафсилятлы икяе эткен эди.
Бунынъ ичюн янъы тешкилятландырылгъан ОБД Мемориал деген сайт эр кесни тааджиплендирди. О чокъ адамларгъа тек гъайып олгъан сойлары акъкъында малюматны алмакъ дегиль де, бунынънен берабер оларнынъ дефн олгъан ерини тапмагъа ярдым этеджек.
Эбет, ойле сайт толу дегиль ве кимдир озь сойларыны кене де тапа бильмез, лякин «Электронный Архив» деген корпорация (лейиханынъ эда этиджиси), Русие Дженк-мемориал меркези буюк ишни япкъанлар. Нетиджеде дюньяда даа олмгъан хабер малюматлар ташыгъан хызмет къурумы яратылды.
Лейиха черчивесинде интернетке 10 миллион архив весикъалары ве 30 бинъ арбий мезарлыкъларнынъ (захоронение)паспортлары такъдим этильген.
Менбалар
Умумий банкны топламакъ ичюн малюматлар Русие Мудафаа везирлигининъ меркезий архивинден ве Дженк-мемориал меркезинден алына. Чокъсу весикъалар дженкявер болюклеринден кельген теляфетлер (потери) акъкъында хаберлер, башкъалары —теляфетлерни догъурткъан, айдынлаткъан архив весикъалары, олюм хаберлери (похоронки), госпиталь ве тиббият санитар батальонларнынъ весикъалары, совет эсирлерининъ трофей карточкалары ве иляхре), эляк олгъан совет аскерлер ве забитлернинъ къабир паспортлары.
Сайтта эляк ол-гъанларнынъ унваны, хызмет эткен болюги, олюмининъ себеби ве къабирнинъ ери акъкъында малюмат бар.
Меним фикрим-дже, сайтта сканерленген весикъаларнынъ экинджи нусхалары олгъаны пек муим. Бу весикъалар эляк олгъанларнынъ малюматларыны догъурлатмагъа ярдым этелер. Мында къошма оларакъ олюм хаберлеринде ёлланылгъан сойларынынъ адреслери ве дигер малюматлар да бар.
Сайтта ерлештирильген немселерге эсирликке тюшкенлернинъ весикъалары пек эеджанландыралар. Чокъсу весикъаларда фотолар бар. Мында замет чеккенден созулгъан юзлер, къырылгъан такъдирлер. Къуру сатырларда баягъы адамларнынъ фа-джиасы…
«Гафаров Зюди Гафарович, — дата рождения 15.03.1921, место рождения: Сурташ, Крым, воинское звание – солдат (рядовой), дата пленения – 26.09.41, место пленения Orshiza. Лагерь — Stalag 3B; судьба – погиб в плену 20.02.1943. место захоронения Фюрстенберг»
«Абдула Ариф Абдулаевич, дата рождения ?? 1900, место рождения Крым, рядовой, дата пленения 04.08.1942, место пленения Сталинград. Лагерь Stalag IIB. Умер, место захоронения Хаммерштайн».
Бу дженкте эляк олгъан, гъайып олгъан, эсирликке алынгъан аскерлернинъ сайысыны догъру бельгилемек къыйын.
Лейиха боюнджа биринджи къысым 2006 сенесинде чалышмагъа башлады. 2007с. ОБД Мемориалнынъ биринджи къысмы сербест интернетте www.obd-memorial.ru адлы сайтта пейда олды.
О вакъытта буюк иш япылгъан: электрон шекильде бинълернен весикъалар, умумий колеми 10 миллион олгъан саифе топланды ве ерлештирильди. Шахсий малюмат эки миллион язувны тешкиль этти.
Бу малюматларнынъ азырлавында сакълы тургъан ашагъыдаки ерлернинъ (хранилища) архив фондларынен къулланылды:
Русие Мудафаа фонду меркезий архивининъ ишлери (дела).
Бу 58 ве 33 фондларнынъ ишлери, мында II джиан дженкининъ къайтарылмаз теляфетлери топланылгъан;
Русие арбий кучьлерининъ арбий-мемориал меркези, «Паспорта воинских захоронений», «Донесения боевых частей о безвозвратных потерях» ве «Картотека учета советских военнопленных ВАСТ» (бугунь «Немецкая служба» адландырыла) деген фондунынъ весикъалары.
Къыдырув къурумы насыл чалыша ве онынъ етишмемезликлери
Керекли малюматларны тапмакъ ичюн www.obd-memorial.ru ОБД сайтынынъ биринджи саифесине кири-нъиз, сонъ «Поиск по обобщенному банку данных» деген болюгине басынъыз.
Мында чокъ весикъалар бар, эгер керек болюк сечип алынмаса, къыдырув сербест язувларда япыладажкъ, (свободная запись имеется для каждого человека, указанного в любом документе, кроме печатных Книг Памяти).
Лякин мында да етишмемезликлер бар. Бу адлар ве сойадлар, джогърафик ве топонимик ерлерининъ язылувындаки хаталар. Бу хаталар къырымтатар адлары, сойадлары ве топонимик адларында пек чокъ расткеле.
Мисаль ичюн, Судакъ районы сыкъча «Судан», Капсихор кою «Капсугон», Таракъташ кою чешит – «Таракшань», «Таракиташ», «Тарактаж», «Тарактачи» киби де бериле ве иляхре.
Чокъсу адлар ве сойадларны танымакъ мумкюн дегиль (искажены до неузнаваемости). Мисаль ичюн, Сеитмурат Бекмамбетов къыдырув къурумы (системасы)нда «Бек-Мамбетов Сентящрат», Эмурсинов Курсеит «Эмурсинов Корсент» киби язылгъан. Ойле денъишмелер, хаталар немселер эсирлерининъ весикъаларында зияде расткеле.
Бу алда о языларнынъ янында ерлештирильген сканерден чыкъкъан весикъаларгъа мура-джаат этмек керек. Олар тафсилятлы бериле, оларны буюклетмек ве йири алда бакъмакъ мумкюн.
Эгер сиз озюнъиз къыдырувны башламакъ къарарына кельсенъиз, дикъкъатлы ве сабырлы олунъыз. Эгер керекли адны ве сойадны тапмасанъыз, джогърафик алямети боюнджа къыдырынъыз ве кене де бу ад (сойады) янълыш язылмасыны козьде тутунъыз.
Эгер сиз интернеттен къулланмагъа имкяны-нъыз олмаса, я да шахсен къыдырувны япа бильмесенъиз, озь мектюплеринъизни «Къырым» газетине ёлланъыз. Мында къыдыргъан адам акъкъында тафсилятлы малюматлар беринъиз (ады, сойады, догъгъан ери ве вакъты). Озь адреси-нъизни язмагъа унутманъыз. Биз сизге ярдым этмеге тырышырмыз!
Гульнара БЕКИРОВА, тарихчы.
Фикирлер
Фикирлеринизи языныз