~ Баш Саифе ~ Миллий арекет ~ Миллий Къурултай ~ Миллий Меджлис ~ Миллий медениет ~ Миллий тасиль ~ Миллий тарих ~ Ислям Нуру ~ Къырым къарайлар ~ Тильге итибар - ильге итибар ~ Дигер ~ Муарриет ве адрес

• Такъвим

   

  Сентябрь 2010

  ДЭ	БЗ	БЭ	СЛ	ЧР	ДА	ДЖ
  « Июня
  				1	2	3
  4	5	6	7	8	9	10
  11	12	13	14	15	16	17
  18	19	20	21	22	23	24
  25	26	27	28	29	30

1989 сенеси июль айында. Джелял Челеби Компартиянынъ Къырым виляет комитети бинасынынъ (шимди мында Къырым Юкъары Шурасы ерлешкен) янында 4 афталыкъ ачлыкъ тутты.

Джелял Челеби ким олгъаныны бильмеге истегенлер корюмли языджы, рахметли Эрвин Умернинъ «Винтик против колосса» адлы весикъалы повестини окъуй билелер (сёз сырасы, бу эсер дюнья юзюни 1993 с. «Къырым» газетинде корьди).
Окъумагъа эрингенлер ичюн исе бойле малюматны айта билемиз. Джелял агъа 1933 сенеси Кефеде догъды. 1944 сенеси онынъ къорантасы Ярославль виляетине сюргюн олунды. Сонъра Фергъана виляетине кочьти. Мектеп тасили алгъан сонъ, Ташкентте ирригация ве механизация муэндислери институтыны битирди. Лейиха институтларында чалышты.
Студент олгъанда миллий арекетке къошулды. 1956 с. якъаланды. Къырымгъа къайтмагъа пек истегени ичюн, 1 йыл апсханеде отурып чыкъты. Амма акъылланмады. Аксине – даа да зияде истеди Ватанына кочьмеге ве 1967 сенеси даа да зияде муддет – 3 йыл «къазанды».
1976 с. Къырымгъа къайткъан сонъ «паспорт режимининъ бозу-джысы» олды ве кене де махкемелерден чыкъмады.
Дефаларджа Къырымдан сюргюн этильди. Дефаларджа ачлыкъ илян этти.
1984 сенеси мунтазам суретте джиддий ильмий теткъикъатнен огъраша башлады.
Арамызда Джелял агъа киби тарихкъа терен киришкенлер, къадимий кечмишимизни о къадар бильгенлер олмады. Бельки энди олур? Чюнки вакъыт кельди.
Былтыр Джелял Челеби Рескомнац къолтутувынен «Оджакъ» нешриятында «Башташ язы. Историческая топонимика Крыма» адлы 334 саифели китапны чыкъарды. О даа озь такъризчисини беклей.
Мухбиримиз Бекир МАМУТ Джелял агъанен корюшип, онынъле субетлешти. Ашагъыда бу субетни такъдим этемиз.

— Джелял агъа! «Тюрклер тек Къырымнынъ дегиль – бутюн Авропанынъ автохтонлары эди» («тюрки были автохтонами не только Крыма, но и всей Европы»), деп язасыз Сиз китапнынъ аннотациясында. Бу айткъанынъызны бир къач къыскъа делильнен, умумий сёзлернен анълаткъанынъызны риджа этем.
— Къадимий Къырымнен, ве, бунынънен берабер, къадимий Юнанстан, Гъарп Авропанен багълы тарихий, топонимик, фольклор, мифологик, археологик мальземелернинъ талиль этюви оларнынъ буюк къысымы, яхут бельки де эксериети айны бир олгъаныны косьтере. Бунынъ эсасында, Гъарп Авропанынъ ве даа да зияде эминликнен айта билемиз, дженюбий-шаркъ Авропанынъ къадимий эалиси тюрклер эди.
Мисаль ичюн, Ингильтереде, Френкистаннынъ шималь-гъарбы тарафында мевджут топонимик мальземелери бу тарихий улькелер къадимий тюрклернинъ, хусусан, бори адлы буюк къабиленинъ къадимий ватанлары олгъаныны бильдирелер.
Алайыкъ башкъа мисальни. Пиреней ярымадасы къадимий сакинлерининъ медениети искит (скиф)асылында исе озь-къутлернинъ медениетине пек якъын эди. Атта ойле тасавур пейда ола ки, санки лаф маневияты бир олгъан халкъчюн кете. Искитлер исе тюрклер эди. Олар озьлерини озь-къут (оz – темели, озеги, qut – бахт дегени), деп таныштыргъанлар. Тарих илимининъ атасы Геродот (милядийден V асыр) оларнынъ бойле адетини тарифлей: «Ольдюрильген адамларнынъ (лаф эсирге алынгъан ве къурбан кетирилип, ольдюрильген душманлар акъкъында кете – Б.М.) сагъ омузыны къолунен берабер кесип, оны авагъа котерип аталар, сонъра дигер къурбан чалувны (энди айванларны – Б.М.) япып, кетелер. Къол тюшкен ерде, джесет айры ята».
Бу дешетли адетни кетиргенимнинъ себеби будыр: тамам бойле, лякин энди Пиреней эалининъ адети акъкъында мешур рум тарихчысы Страбон (милядийнинъ I асыры) язмакъта. Тюркчиликнинъ тесирини айткъанда, мытлакъ этруссклердеки (Апеннин ярымадасынынъ къадимий халкъы), Балкъан ве Пиреней ярымадаларындаки топонимик ошатув-параллеллерни анъмалы.
Геродот озь-къутлернинъ тилинде олгъан ар – яни эр, эркек деген тюркий сёзни кетире.
— Къадимий – тюрк (пратюрк) маддий-маневий медениет акъкъында фикир юрсеткенде, Сиз онынъ эсасында Аврасия ве Африканынъ чокъ бинъ-йыллыкъ цивилизациялары инкишаф эткенини айрыджа къайд этесинъиз. Амма тарих акъкъында мектеп бильгиси олгъан окъуйыджыгъа козь огюне бу джерьяннынъ, бу тесирнинъ девир сынъырларыны кетирмеге пек къыйын …
— Мен эминим, эалининъ кочебе арекетлери бир тертип боюнджа, басамакъ-басамакъ олды. Эгер биз къадимий тюрк эльязмалары – рунлардан кочюрип алынгъан булгъар йылнамелердеки мальземелернен къуллансакъ, ашагъыдакилерни билирмиз. Тюрклернинъ Къара денъизнинъ шималь дживарындан гъарп, дженюп ве дженюбий шаркъкъа тараф арекетлери тахминен 30 бинъ йыл эвельси башланды.
Бу вакъиаларны Свирид археологик медениетининъ мальземелери де тасдикълай.
Къайсы бир тарихий менбаларда сакъланып къалгъан къадимий къабилелернинъ адлары, мисаль ичюн, ур, син, мурдас – тюрклернинъкидир.
Милядийден эвель VII-VI бинъйыллыкълары Триполь адлы археологик медениет Шималий Африкагъа, дженюбий ве шаркъ Асия (Къытай)гъа таркъалмагъа башлады. Онынъ ташыйыджылары – тюрк, шу джумледен син, къут, бори, куба, абар къабилелери эди.
— Тюрк медениетининъ тесири, сильтеми, табиий, белли бир шекильде олып кельди. Сиз бу шекильнинъ насыл мисаллерини айта билесинъиз?
— Бу тесир эсасен маневий медениет, хусусан, мифология шекилинде олды. Энъ къадимий маневий медениетлер – Къадимий Юнанстан (милядийден эвель I бинъйыллыкъ), Къадимий Мысыр (милядийден эвель IV-III бинъйыллыкъ), шумер (милядийден эвель V-IV бинъйыллыкъ), протоиндия, къадимий Къытай – къадимий тюрк мевкюресинде, яни гъаевий къурумы иле темеллешип кельдилер. Бу Танърыджылыкъ мефкюреси. Онынъ эсасында: 1) табиаткъа ве 2) эдждатларнынъ рухуны тазим, сайгъы этмек киби шартлар турмакъта.
Мифология – бу масаллар, фантастика, уйдурмалар дегиль. Бу сонъ кельген эали тарафындан мифлештирильген тарихий керчеклик ве джанлы тарих. Бу себеп иле, эбет, язув эйкеллерининъ ве оларнынъ насыл келип чыкъкъанларынынъ ёлуны бильмек пек буюк шей. Мисаль ичюн, булгъар йылнамелери къадимий хунн менбаларындан гъайрыдан язылып алынгъаныны козь огюнде мытлакъ тутмалы.
Къайд этмек керек ки, булгъар йылнамелери арап элифбеси эсасында язылды. Амма хунн менбалары – куниглер (русларнынъ «книга» сёзю бундандыр) къадимий тюрк язылары, яни рунлар иле ифаделенген эди. Иште, тюркчиликтен айырылмакъ ёлунда бу энъ буюк джоюкълардан бири олды.
— Тарихий эдебиятта къадимий девирге аит вакъиалар акъкъында сёз юрсетмек ичюн «пра…» ве «прото…» префикслери, шу джумледен, Сизинъ китабынъызда да сыкъ ишлетиле («пратюрк», «прототюрк»). Буларнынъ къайсы бириси терендже девирге багълы?
— Бу юнан тилинден алынгъан ве префикслер шеклинде тарих илиминде кениш ишлетильген къошмалар «бирин-джи» ве «къадимий», деген мананы бильдирелер. Корьгенинъиз киби, девир, заман, вакъыткъа кельгенде олар озь эмиетине маликтирлер.
— Къадимий тарихны огренмек къолай дегиль. Бельки де ондан агъыр шей ёкъ. Бунынъ себеби неде: эски девирдеки вакъиалар йыллар кечип, пек къарышкъаны, къалабалыкъкъа чевирильгелериндеми, я да уйдурмалар, сахте янашмакълар чокъ олгъанындамы, я да шахсийлик, субъективизмнинъ тесири укюм сюрмесиндеми, я да о девирлерге аит пек аз мальземелер, весикъалар сакъланып къалгъанындамы?..
— Фикримдже, базы тарихчы алимлер Шималь Африка ве Аврасия къадимий цивилизацияларнен багълы мальземелерде тюрк медениетининъ аляметлери, хасиетлери олгъанынынъ фаркъына бара ве бу акъта биле эдилер.
Лякин девирнинъ хусусиетини козь озюне алып, сюкюнет сакъламакъта эдилер. Мен чокъ ильмий-тарихий эдебиятнен таныш олдым. О эдебият не дереджеде бир тарафлама, бир акъымлы, яни тенденциозлы олгъаныны корьмек агъыр дегиль эди.
— Я олар насыл назарий гъае, концепция яхут мефкюренинъ менфаатына бойсунып кельмекте эдилер?
— XVIII асырдан тарих илиминде индоавропа мефкюреси укюм сюрмеге башлады ве кет-кете кучьленди. Энъ олмагъанда семит, яхут индуист, яхут къытай мефкюресине эмиет берильди. Амма, тюрк гъаесини, тюрк къыйметликлерини, тюрк маневиятыны къадимийлик джеэтинден устюнлигини анъламагъа, айтмагъа, косьтермеге кельгенде — Алла сакъласын! Дюнья тарихчылары ичюн бу дешет эди.
— Къумукъ Мурад Аджи, татар Рафаэль Безертинов, эр алда тюркчиликнинъ эмиетини ве буюклигини ачыкъламагъа тырыштылар.
— Биз бу муэллифлернинъ китапларындан тюрклер акъкъында чокъ янъы ве меракълы шейлер бильдик. Языкъ ки, олар тюрклер тарихынынъ огренювинде эки бинъ йылдан терен кетмейлер. Башкъа тарафтан, М. Аджи тюрклернинъ арекети эртеки Орта асырлар девиринде Шаркътан – Алтайдан башланды, деп сая.
Меним фикримдже, бу девирде бу арекет тюрклернинъ энди арткъа къайтмакъ арекети эди. Булгъар йылнамелеринде бундан чокъ эвель тюрклернинъ Кама – Днепр озенлери арасындаки топракълардан дженюпке ве шаркъкъа ёл алгъанлары акъкъында языла.
— Олжас Сулейменовнынъ та 1975 сенесинден, «АзиЯ» китабындан башлап, шумерлер ве тюрклер, оларнынъ бири-бирине олгъан тесирини язгъаны акъкъында не айта билесинъиз? Эбет, о заманда тарих илими коммунист мевкюреси астында булунмакъта эди ве мешур шаир эписи бильгенлерини айтып оламагъандыр…
— Олжас Сулейменов «АзиЯ» адлы меракълы китабында шумер медениетине олгъан тюрк тесири акъкъында язгъан эди. О шумерлерге тюрклер оларакъ бакъмады. Меним фикирим исе бойле. Милядийден эвель III бинъйыллыкънынъ орталарында Шумернинъ къадимий тюрк эалиси семит (аккад) халкъы тарафындан ассимиляциягъа огъратылгъан эди. Бизим куньлергедже шумер-аккад мифологиясы шекилинде етип кельген язылар эйкеллери – бу энди Экиозен (Тигр ве Ефрат) арасында яшагъан къадимий эали – шумерлернинъ мифологиясы дегиль де, семитлер тарафындан ве озьлерининъ дюньябакъышларына келиштирильген къадимий тюрк мифологиясы.
Юкъарыда анъылгъан бу мальземелерде чокъ тюркий сёзлер сакълангъан, консервация этильген. Бундан Олжас Сулейменов шумерлер ве тюрклер параллель яшап кельгенлери эм де тюрклернинъ шумерлерге япкъан буюк тесири акъкъында нетиджелер чыкъармакъта.
— Тарихий эдебиятта Къырымнынъ эки «сымасыны» сызмагъа тырышалар. Бир сой «рессамлар» оны озюне хас къыйметликлернинъ, тек озюне багълы олгъан ве кендиси ишлеп чыкъаргъан маддий ве маневий зенгинликнинъ саиби оларакъ косьтермеге тырышалар. Дигерлери исе – ве бойле «рессамлар» эксериетни тешкиль этелер, Къырымны энъ-эвеля четтен кельген, яни биревнинъ буюк тесири астында, дигер сёзлернен, озюнинъ озьгюн юзю олмагъан бир сыма оларакъ косьтермеге ынтылмакъталар. Биринджи, сыма — кучюк, зар-зорнен корюне. Экинджиси буюк – эр кес де онъа бакъа. Бу суньий буюклешме, гипертрофик сыма олгъаныны, дерсинъ, анъламагъа истемейлер.
— Бу меселени кенишче, сиясий джеэттен ве сиясий контекстте бакъмалы. Тюрклер Алтай улькесинде автохтон олгъанлары акъкъында тезис земаневий сиясетчилер Къырымнынъ тарихий халкъынынъ граждан ве сиясий акъ-укъукъларыны кестирмек ичюн гизли шекильде, амма семерели ишлетильмекте.
— Джелял агъа, бельки бинълернен тарихий менбалар иле таныш олгъан теткъикъатчы оларакъ озь сёзюнъизни айтсанъ: Къырымнынъ автохтон къабилелери, халкълары кимлер?
— Булар, шубесиз, киммерлер, таврлар, озь-къутлар, сарматлар, онгъарлар ве башкъалары.
— Къырым ханлыгъындан эвель де Къырымда (эбет, мында тек ярымаданынъ озю дегиль – къомшу, яни ондан шимальге таба ерлешкен топракълар да козьде тутула) чешит девирлерде, чешит шекильде онынъ асыл халкъы тарафындан мейдангъа кетирильген девлетлер бар эди…
— Бизге Къырымда ве Къара денъизнинъ шималий дживарында насыл девлетлер олгъаны тек тахминен белли. Лякин эр алда бир къач мисаллер кетирмек мумкюн. Милядийден эвель I бинъйыллыгъынынъ орталарында мында озь-къутларнынъ девлети мевджут эди. Оны Ата адлы падиша идаре этти (о Александр Македонскийнинъ бабасы II Филиппнен чокъ дженклешти).
Бундан бизге бираз якъынджа девирде Къырым ве онынъ шималь дживарларында Сарматларнынъ девлети укюм сюрди. Милядийден эвель III-II асырларда Скилур адлы падиша Керменчик(Акъмесджит) шеэри пайтахт олгъан озь-къутларнынъ девлетине ёлбашчылыкъ япкъан.
Эрте орта асырларда Къырымда озь-къутларнынъ сонъки девлети олды.
— Халкъымыз, тюрклер Къырымнынъ асыл, автохтон эалиси олгъанына Сиз энъ-эвеля насыл делиллерни кетире билесинъиз?
— Авропа, шу джумледен Русие тарихшынаслыгъы Къара денъизнинъ, шималий дживарындаки, Къырымдаки тюрк эалиси «кельмешек» олгъаныны исбатлангъан бир фикирдир, деп сая. Оларнынъ арасында фаркъ тек шунда ки, базылары кельмешеклик «стажыны» XIII асырдан, базылары IV-V асырдан сая.
Акъикъат исе башкъа. Тюрклер Къырымда энъ къадимий халкъ олгъаны акъкъында чокътан-чокъ археологик, мифологик, этнографик, топонимик исбатлар кетирмек мумкюн.
Алайыкъ Къырым ве онынъ шималий дживарларында къадимий къабилелер адларынынъ этимологиясыны:
Киммерийцы – къам-эр;
Скифы – озь-къут;
Массагеты – мас-къут;
Сарматы – сары-мат;
Оногуры – он-гъар;
Кутургуры – къут-эр-къары;
Саки – сакъ ве иляхре.
Джографик адларгъа кельгенде, оларны бинълернен кетирмек мумкюн. Масалларымыз, эфсанелеримиз де онларнен асырлар девамында шекилленген сюжетлерге эсасланалар.
— Китапнынъ адыны «Башташ язы», къойып, Сиз санки бунынънен Ватанымызда олгъан къадимий адларнынъ дженазесини къылмакътасы-нъыз. Умумен, бу рух тюшкюнлиги, пессимизм иле янашмакъ: я олмаса бойле муреккеп мевзуда китап язмагъа не керек – ишимиз биткен экен де, — киби суальни догъура. Эр алда, бельки умют бар ве биз онъа коре арекет япмалымыз?
— Мен бизим пек узакъ кечмишимиз, бизим чокъ улу кечмишимиз акъкъында язам. Этник реликтке чевирильген хал-къымыз шимдики кетишатнен озюнинъ сонъки девирини яшап кельгенине шубе ёкъ. Мен, ватандашларымыз бу китапта кетирильген малюматларны бильгенлерини ве оларнынъ гонъюллери, рухлары котерилип, гъурурлары оськенлерини эм де, нетиджеде, бу дюньяда, бу топракъта сакъланып къалмалары ичюн озь курешлерини фааллештиргенлерини истер эдим.
Озь келеджеги огърунда курешмеген халкъ, миллет эртеми, кечми, гъайып ола…

Фикирлер