Истидаты иле халкъ севгисине иришкен шаир
27 Дек 2008 | Миллий тарих
Сонъки интервью
«Бакъ сен оны, даа акъыл огрете…»
Шакир Селимни халкъкъа таныткъан, миллетке севдирткен «Тюшюндже» (музыкасы Сервер Какуранынъ), «Яралангъан тюркюлер» (музыкасы Ильяс Бахшышнынъ) киби йырлары олды. Бу йырлар къырым музыка санатына къошкъан салмакълы иссесидир. Бу йырлар оны бир заман унуттырмаз, асырлар девамында яшатыр. Шакир агъа шаир, драматург, терджиман, публицист, тенкъитчи эди. Шакир агъа аджайип сёз устасы ве алып барыджы эди.
Шакир Селимнен олгъан эмекдашлы-гъымыз тап Озьбекистанда башланды. Шакир агъа «Ленин байрагъы»нынъ Самаркъанд виляетиндеки махсус мухбири вазифесинен бир сырада Самаркъанд виляет радиокомитетиндеки къырымтатар тилинде яйынларны да азырлай эди. О эр байрам ве Ленин джумаэртеликлеринде телефон вастасынен Самаркъанд радиосында азырлангъан материалларны бизге ёллай эди.
Шакир агъа бир ишнен газетке кельгенде де, илле, радиогъа да кирип чыкъа эди. Мен де Самаркъанд радиосыны сыкъ-сыкъ зиярет эте эдим. Бизим мунасебетлеримиз Озьбекистанда да, Къырымгъа кельген сонъ да яхшы олды. 1996 сенеси оны «Йылдыз» меджмуасына муаррир этип тайинлегенлеринден сонъ биз бир парча узакъча къалдыкъ…
Шакир агъа къырымтатар матбуатыны бир къалдырмай окъугъанлардан бири эди. Дёрт йыл эвельси о манъа ишке чанъ къакъып, зенаат байрамынен хайырла-гъан сонъ, серт давушнен: - Не ичюн мени ашалап, устюмден кулип яздынъ? - деди. Газетте эпиграммаларнынъ муэллифи ким олгъаны язылмагъанындан файдаланып, шакъа тарзында: - я меним не алып- береджегим бар деп, къуртуладжакъ олдым. Шакир агъа исе, сенден гъайры бойле (къаба сёзни ишлетти) кимсе огърашмай, деди. Газеттеки секизликтен сонъки эки сатырыны кетирем:
Ады анъыла пек сыкъ -
«Йылдыз»дан джанлы классик.
Мен шашмалагъанымдан неге огъра-гъанымны бильмедим ве текаран вакъыт кечип озюме кельген сонъ, бу меним шахсий фикирим, бегенмесенъиз, махкемеге беринъ, десем:
- Бакъ сен оны, даа акъыл да огрете, - деди.
Сёс келими, бир къач куньден сонъ къырымтатар муарриетининъ топлашувында Сусанна Бейтулла рус газетини ачып: Бакъынъыз, рус радио ве телевидение хадимлерине шиирлер де багъышлайлар, а нашим и в голову не придёт - дегенде, бир Зоре Пинка бутюн муарриет хадимлерине багъышлангъан эпиграммаларны окъугъаны белли олды.
Шакир агъа пек чокъ окъугъан инсан эди. Мен Шамиль Алядинден сонъ бойле шаир я да языджыгъа расткельмедим. Онынъ ичюн де, эминим, Шакир агъа озь эсерлерининъ къыйметини анълай, ве оларгъа догъру къыймет кесе эди…
Унвансыз да белли олмагъа мумкюн
Агъымдаки сененинъ октябрь айынынъ 2-си, Рамазан байрамынынъ учюнджи куню. Махсус Шакир Селимни зиярет этмекчюн иштен рухсет алып чыкътым…
Къапу чанъыны къакъкъанымнен Шакир агъанынъ торуны Джемиле чыкъты. Шаирнинъ ал-хатирини сорадым. - Аллагъа шукюр, бугунь бир джорукълар, киринъиз - деп, экинджи къаткъа котерильмемни риджа этти. Шакир агъа софада, софра башында саба емегини ашап отура эди.
Мени самимий селямлап, озюнинъ къаршысындаки скемлеге отуртып, бир фильджан къаве къоймаларыны риджа этти. «Гедже бир парча чалыштым, даа деми уянгъаным», - деп ташлады. Мен де шакъа тарзында, улу инсанларнынъ эписи 11-ден сонъ тура, дедим.
Шу арада Шакир агъанынъ мобиль телефонына чанъ къакъылды. Меним янымда бир къач кере къызынен багъланды.
Бу Ленияра олса керек эди. Шакир агъа, бираз лакъырдыдан сонъ, пек кедерленип, манъа бакъты да: Сервер санаториягъа ёлланма бар экен, бир къач кунь барып раатланаджакъ эдим, амма бу тедавийлеген экимнен ич де анълашып оламайым, не къадар риджа этсем де, эвден чыкъмагъа рухсет бермей, бир ерге кетмейдженъ деп, къатиен тура, - деди.
Шакир агъа исе, дёрт дивар арасында тарсыкъа, сыкъыла ве иджадына толусынен киришип оламай. Онынъ устюне хатир сорап кельгенлернинъ сайысы да кунь-куньден арта. Яни, Шакир агъа иджат ичюн янъы муит къыдыра эди…
Бир маальде: «Сервер, деди, кунюм бойле кече, ярым кунь телефоннен лакъырды этем, сонъ мусафирлернен эгленем, чалышмагъа вакъыт къалмай». Кене де машалланъыз бар, дедим онъа «Къырым»да, «Янъы дюнья»да басыласынъыз, «Йылдыз»да да буюк макъаленъиз бар.
- Окъугъан экенсинъ, Иса пек махсулдар шаир. Китап чыкъаджакъта мен онъа бир къач тевсие бердим, лякин о къулакъ асмады, деп ташлады. Шерьян да къарардан чокъ яза, мен оны окъуп етиштиралмайым. Пек яхшы шиирлери де чокъ, амма яхшы шиирлерине къарышып, ирип кетелер, - деди.
Мен шакъа тарзында: Шакир агъа, сизинъ тенкъит къалеминъизнинъ астына тюшмеген инсан къалмады, авескярларны да ныкътап кечесинъиз. Манъа кельгенде шарикли къалеминъизнинъ мерекеби бите, гъалиба дедим.
- Санъа махсус азырланам, сенинъ де шиириеттен бир … хаберинъ ёкъ», - деди. Мен озюмни акълайджакъ олып:
Шиириеттен аз-бучукъ анълайым, шиирлерим зайыф олгъаныны да билем, дедим.
Сонъ, бир парча эришип:
- Макъаленъизни эвельден азырлагъансынъыз, гъалиба, чюнки манъа унван берильген куню макъаленъиз де чыкъты, дедим.
Шакир агъа унванларны кореджек козю олмаса да, бир парча йымшап: «Лаф ачма-гъан олсанъ, акъылыма да кельмез эди. Хайырлы олсун! - деп ташлады. Сен унвансыз да халкъымызнынъ белли радиожурналистисинъ, - деди.
- Макъаленъизнен разы олур эдим, амма Къырымда башкъа вазиет. Биз Ватанымызгъа къайтып кельген сонъ, Къырымда бинълернен унванлар, мукяфатлар берильди, олардан тек бир къач данеси къырымларгъа айырылды, энди оларны да ред этмек керек эдими? Йырджылар ве чалгъыджылар ичюн унван ильхам кетириджи бир васта, къуветтир, дедим.
- Сиз, бир сыра шиириет конкурсларынынъ гъалибисиз. Олар истейсизми, -истемейсизим, къошма ильхам бере, янъы-янъы эсерлер язмагъа ярдымджы олгъандырлар.
Бу дюнъяны терк эткен белли чалгъыджыларымыз Мемет Арсланов, Шевкет Асанов, Энвер Шерфединов, не ичюндир, бойле унванларгъа ляйыкъ танылмадылар, белли санаткярларымыз Ремзие Бакъкъал, Урие Керменчикли, Гулизар Бекирова ве Рустем Меметов, Эдип Асанов, Февзи Алиев бугуньге къадар Украинанынъ унванларынен такъдирленип оламайлар, десем де, Шакир агъанынъ фикирини денъиштиралмадым…
Оны энъ раатсызлагъан меселе
Шакир агъаны халкъымызнынъ озь тилине олгъан мунасебети пек раатсызлай эди. О, газет, журнал, телевидение ве «Мейдан» радиосыны тиль огренювде эсас васта эсап этсе де, етерлик олмагъаныны къайд эте ве яш аналар тиль бильмегенине тарсыкъа, асабийлене эди. Аналар бильмегенден сонъ, балаларына тильни ким огретеджек деп, раатсызлана эди. Шу ерде Аблязиз Велиевнинъ терджимесиндеки Хайдар Мухаммаднынъ дёртлюги акъылына тюшти:
Айненнинъни айт тек ана тилинъде,
къызым,
Баланъ юз йыл яшаса, юз йыл тилинъ
тиридир.
Дженазеде агъла сен, истеген тильде,
разым,
Олюге тиль не керек, о эбедий олюдир.
Миллет газетлер ве журналгъа язылмаса, телевизор бакъмаса, радио динълемесе, насыл этип тильни огренеджек, деп, къасеветлене, кедерлене эди…
Янымда Шакир агъанынъ озю окъугъан балладасы ве Зейнеп Лёманованынъ иджрасында Шакир агъанынъ эки шиири язылгъан дискет бар эди. О торуны Джемилеге мура-джаат этип, компьютерде чалдырмасыны риджа этти. Биринджи одада ерлешкен компьютер пек эски экен, сес пек зайыф чыкъкъанына тарсыкъып, мусафир одасында ерлешкен телевизорнынъ ДВДсине къоймагъа теклиф этти.
Биз экинджи одагъа авуштыкъ. Козюм маса устюндеки Ашыкъ Умернинъ эки томлукъ джыйынтыгъына тюшти. Бесе-белли бу шаирнинъ маса китабы (настольная книга), оны рухландыргъан бир васта эди.
Джемиле лазер дискини къойып, къартбаба, динъленъиз дегенинен, Шакир агъа: бу Сафиенинъ сесине ошамай - деп ташлады.
Мен Зейнеп Лёманова олгъаныны бильдирдим. О башыны саллап: - Заслуженнный артистлеримиз биле бойле тесирли окъуп оламайлар деп, кедерленди. Козьлери яшлангъаны сезилип тура эди. Бир парча хаялгъа далды.
Шу арада профессор Дилявер Муратов кельгенини де бир кереден абайламады. Сонъ айланып, эеджаннен буюк бир самимийлик иле селямлашты. Сонъ агъасы да кирип кельди. Мен исе ашыкъкъанымны бильдирип, афу сорагъанымдан сонъ, диктофонымны ачып, суалимни бердим…
Бу бизим сонъки корюшювимиз ве Шакир агъанынъ сонъки радиоинтервьюсы эди…
Анна тилини севмейип, Ватанны севмек мумкюнми?
- Шакир агъа, эдебиятымызнынъ бугуньки вазиетине насыл къыймет кесесинъиз?
- Къыскъадан айткъанда, эдебиятымызда джанланув пейда олды. Бу джанланыш неден корюне? Мына Рескомнац тарафындан берильген парагъа эр йыл 10-12 китабымыз чыкъа ята. Шимди къырымтатар язы-джылары арасында, Ана-Ватангъа къайткъан сонъ, китабыны чыкъармагъан языджы, шаир къалмады.
Эпимиз экишер-учер китап чыкъардыкъ, онынъ ичюн, шукюр Аллагъа, бу тарафтан сыкъынтымыз ёкъ. Китапларымыз чыкъып тура. Лякин меселе бу китапларнынъ мундериджеси, китапларнынъ манасы, китапларнынъ мантыгъы акъкъында. Але бугунь даа халкъымызнынъ юрегине яткъан, халкъымызнынъ фаджиасыны косьтерген кениш колемде эсерлер яратылмай.
Меселя, романлар олсун. Бир дане роман язылды сонъки йылларда - Урие Эдемованынъ романы, окъугъандырсынъ. Ондан сонъ, рахметли Ибраим Паши. Пек махсулдар чалыша эди. О да арамыздан кетти. Даа бир йыл олмай арамыздан кеткенине. Онынъ китаплары бар, дейджегим. Шиирлер китаплары чокъ чыкъа. Амма бойле буюк колемде, буюк бир планда халкъымызнынъ толу, башындан кечкен фаджиасыны косьтерген эсерлер даа яратылмады.
Ким биле, Алла къысмет этсе, илериде, бельки, бу шей япылыр, чюнки роман, буюк эсерлер бир куньде язылмай. О йыллар девамында языла. Бельки онынъ устюнде чалышадырлар. Бедиий эсерлер акъкъында бу. Сонъ, бизим шимдики эдебиятымызда публицистикамыз пек зайыфлашты. Публицистика дегени не? Публицистика дегени мына шимдики, бугуньки олгъан вакъианы, айны олгъаны киби косьтермек. Публицистика дегени - бугуньки проблемаларымызны косьтермек.
Эр бир языджынынъ, эр бир эдипнинъ къалеми къолундан бугунь тюшмемели. О къадар чокъ проблемамыз бар. Бу икътисадий тарафтан дегиль. Мораль тарафтан, маневий тарафтан.
Меселя, корип отурамыз, яшларнынъ бозулып кетювини. Яшларымызнынъ яхшы ёлдан кетмегенини корип отурамыз. Яшларымыз дегиль, аттаки, уйкен несилимизнинъ биле, озь ана тилине урьметсизлигини, озь медениетине урьметсизлигини. Эписини биз корип турамыз. Булар эписи публицистикада ифаде олунаджакъ, публицистикада айтыладжакъ шейлер. Эр кунь газеталарымызда бойле бир кескин макъалелер олмакъ керек. Инсанларымызнынъ озюни тута бильмеген союны тенкъит этмек керекмиз. Мен рус эдебиятыны чокъ окъуйым. Николай Васильевич Гоголь ольгендже озь миллети усьтюнден кулип кетти. Кульди, миллетини кульди. Городовойларны домузгъа ошатты. Чичиковларны, ольген инсанларны саткъан. «Тири джан ве олю джанлар» бар да, «Мёртвые душы»ларны саткъанларны косьтерди.
Мына Русие не дайын! Мына бизим Русиемиз будыр шимди, деп айтмагъа къоркъмады. Бу «Ревизор»ны окъусанъ, бутюн мына бугуньки бизим чиновниклеримиз, бугуньки иш башында отургъан адамларымыз. «Ревизор»ны эписини, о буюк-буюк языджылар тенкъит яптылар да, шу миллет, бу мен яп-къан тенкъидимден озюне бир орьнек алсын да, чыкъарсын дедилер.
Амма биз, ничюндир, озь миллетимизни тенкъит япмагъа къоркъамыз, бирев тенкъит япса, джанымыз агъыра. Руслар бизни тенкъит япа, деп де джанымыз агъыра. Амма озюмиз тенкъит япсакъ, онъа даа зияде агъыра.
Биз озюмизни озюмиз яманлайыкъмы деп. Онынъ ичюн эр вакъыт бу шейлерге тенкъидий козьнен бакъмакъ керек. Деми айткъаным киби, публицистикамыз зайыфлашты. Яшларымыз осеята. Мына, шукюр Аллагъа, Шерьян Али шаиримиз «Ильхам» клубынынъ ишлерини девам эттирди, Юнус Къандым рахметли олгъан сонъ, оны яхшы алып бара ята.
Мен корем, яткъан еримден олса биле, окъуйым. Гузель, истидатлы яшларымыз пейда олаята. Олар тильни билелер энди. Шиирлер язмагъа башладылар. Айрыджа-айрыджа кичкене китаплар чыкъарып башладылар. Хаберинъ бар.
Демек, бу тарафтан къуванмакъ мумкюн. Демек, Ана-Ватангъа къайткъан сонъ, биз тилимизни тиклеп оламасакъ, эдебиятымызны тиклеп оламасакъ, демек, биз олермиз, миллет оларакъ сакъланмамыз.
Умумен, ана тильни севмей, Ватанны севмек мумкюнми? Мумкюн дегиль! Эгер сен ана тилини севмесенъ, демек, сен Ватанны севмейсинъ. О сен Ватан, Ватан деп къычыр-гъанынъ бир капик. Сен башта, демек, ана тилинъни сев, озь севгенинъни косьтер, сонъ мен сени Ватан севгенинъе инанырым. Амма сен бинъ кере къычыр: Ватан, Ватан деп де, ана тилинъни севмесенъ, ондан не файда.
Ана тили севгиси Ватандан башлана. Онынъ ичюн биз яшларымызны онен ватанперверлик рухунда осьтюрмек керекмиз. Бу тарафтан, шукюр Аллагъа, шимди чокъ шикяет этмеге сыра къалмай. Эр алда, инсанларымыз динге сарылдылар. Эр алда, мына шимди, мына бу куньлерде Ораза байрамы, мен корем, эр кес союн-сопун хайырлай, эр кес бири-бирин хайырлай.
Мына меним эки-учь куньден берли телефоным токътамады. Джевап берип, етиштирип оламайым. Эр кес бири-биринден хатир сорай. Бу демек бизим, маневий тарафтан оськенимизни косьтере. Демек, биз де энди озюмизни танып ким олгъанымызны башладыкъ. Бу да пек эмиетли шей, бу пек эмиетли шей.
Иншалла, мына бойле эттирип, бизим япкъанымызны яшлар корьсе, олар да айны биз япкъанымыз киби япарлар. Къуш ювасында корьгенини куте. Биз не япсакъ, бизден сонъ келеяткъан яшларымыз, генчлеримиз бизим япкъанымызны корип, олар орьнек аладжакълар, онынъ ичюн эр адымда биз оларгъа орьнек олмакъ керекмиз. Сагъ олунъыз!
Ноябрь 18-де акъшам къара хабер алдыкъ… Халкъымызнынъ севимли шаири агъыр ве девамлы хасталыкътан сонъ, фаний дюньядан эбедийликке авушты. Онынъ бу дюньяда къалдыргъан терен излери - къырым эдебиятына къошкъан салмакълы иссеси шаирни эр вакъыт хатырлатып турар, онынъ эсерлери «Къырым» ве «Мейдан» радиоларындан даима янъгъырар, сеси эр заман «раатсызлап» турар…
«Къырым» радиосынынъ
муаррири Сервер Бекир азырлады.
Фикирлер
Фикирлеринизи языныз